World Justice Project 2025 Hukukun Üstünlüğü Endeks verileriyle uyum gösteren İnsan Hakları Derneği (İHD) ve Türkiye İnsan Hakları Vakfı (TİHV) Dokümantasyon Merkezlerinin hazırladıkları raporlarda belirtilen 2025 yılında yaşanan hak ihlalleri tespitlerini başlıklar altında incelemeye devam ediyorum.
Toplanma ve gösteri özgürlüğü
Son dönemlerde mülki idare amirlerinin (valiler, kaymakamlar) kendilerine 5442 Sayılı İller İdaresi Kanunu’nun 11/C maddesi ve 2911 Sayılı Toplantı ve Gösteri Yürüyüşleri Kanunu’nun 17. maddesi ile verilen yetkiye dayanarak aldıkları eylem ve etkinlikleri yasaklama kararları, barışçıl toplanma ve gösteri yapma özgürlüğünün önündeki en önemli engellerden birini oluşturmakta.
Bu yasaklar bireysel ya da toplu biçimde yapılan tek bir eylem ve etkinliğe yönelik olabileceği gibi belli bir süre içerisinde tüm eylem ve etkinlikleri de kapsayabilmekte. Ancak, son dönemde ülkenin pek çok yerinde, bilhassa da Kürtlerin yoğun olarak yaşadığı il ve ilçelerde mülki idare amirlerinin bu yetkiyi çok sık ve keyfi olarak kullanmaları sonucunda aslında 19 Temmuz 2018 itibariyle sona ermiş olan OHAL rejimine fiilen süreklilik kazandırılmış durumda.
Kadın ve LGBTİ+ hakları için yapılmak istenen 25 barışçıl toplantı ve gösteriye müdahale edildi, en az 377 kişi gözaltına alındı, 3 kişi tutuklandı, 74 kişiye adli kontrol tedbiri uygulandı.
İşçi ve emekçiler tarafından yapılan barışçıl toplantı ve gösterilere en az 18 kez müdahale edildi, en az 50 kişi gözaltına alındı, 1 kişi yaralandı.
Çevre ve kent hakkı ile ilgili yapılan barışçıl toplantı ve gösterilere 11 kez müdahale edildi, en az 26 kişi gözaltına alındı, 1 kişi yaralandı.
1 Mayıs İşçi Bayramı kapsamında yapılan barışçıl toplantı ve gösterilere yönelik müdahaleler sonucu en az 452 kişi gözaltına alındı, 20 kişi tutuklandı, 49 kişiye adli kontrol tedbiri uygulandı. Ayrıca 1 Mayıs bildirisi dağıtan 5 kişiye para cezası verildi.
Newroz sonrasında çeşitli illerde yapılan ev baskınlarında en az 19 kişi gözaltına alındı, 1 kişi tutuklandı, 12 kişi hakkında adli kontrol tedbiri uygulandı.
19 Mart 2025 tarihinde İstanbul Büyükşehir Belediye Başkanı’nın tutuklanmasını protesto amaçlı en az 66 barışçıl toplantı ve gösteriye müdahale edildi, en az 1375 kişi gözaltına alındı, 187 kişi tutuklandı, 63’ü ev hapsi tedbiri olmak üzere 503 kişi hakkında adli kontrol tedbiri uygulandı.
Van Büyükşehir Belediyesi’ne kayyım atanmasına karşı gerçekleştirilen en az 26 barışçıl toplantı ve gösteriye müdahale edildi, 464 kişi gözaltına alındı, en az 107 kişi yaralandı, 61 kişi tutuklandı, 13 kişi hakkında adli kontrol tedbiri uygulandı, 10 kişiye para cezası verildi.
Cezaevlerindeki hak ihlalleri ve cezaevlerinde devam etmekte olan açlık grevleri ile ilgili yapılan en az 6 barışçıl toplantı ve gösteriye müdahale edildi ve en az 17 kişi gözaltına alındı.
Konser, festival, turnuva, tiyatro oyunu gibi en az 9 etkinlik mülki idare amirleri tarafından yasaklandı.
En az 30 etkinlik belediyeler, kamu kurumları ya da organizasyon şirketleri tarafından, kimi zaman tepkiler nedeniyle, kimi zaman gerekçesiz olarak iptal edildi.
2 grev ertelendi.
Örgütlenme özgürlüğü
2025 yılında insan hakları örgütlerinin, dernek, vakıf, emek ve meslek örgütlerinin çok sayıda üye ve yöneticisi gözaltına alındı, tutuklandı, haklarında açılan davalar ile üzerlerinde baskı oluşturulmaya çalışıldı.
Farklı dernek, vakıf, sendika, meslek örgütü, inisiyatif ve platformların üye ve yöneticisi olan en az 131 kişi gözaltına alındı, 60 kişi tutuklandı, 24’ü ev hapsi tedbiri olmak üzere 42 kişi adli kontrol şartıyla serbest bırakıldı.
En az 1 dernek, 3 kültür merkezine ait binalara kolluk kuvvetleri tarafından baskın yapıldı, basılı ve dijital materyale el konuldu.
İnsan hakları savunucusu kişi ve kuruluşlara yönelik idari ve yargısal tacizler başta olmak üzere uygulanan baskı ve tehdit politikaları 2025 yılında da devam etti. Bu kapsamda;
İHD Eş Genel Başkanı Eren Keskin, TİHV Yönetim Kurulu Üyesi Şebnem Korur Fincancı, Cumartesi Anneleri/İnsanları, Nimet Tanrıkulu hakkında açılmış olan davaların görülmesine devam edildi.
Avrupa Konseyi Yerel ve Bölgesel Yönetimler Kongresi genç delegesi, ÜniKuir derneğinin Uluslararası Savunuculuk ve Kaynak Geliştirme Koordinatörü Enes Hocaoğulları, 27 Mart 2025 tarihinde delege olduğu Avrupa Konseyi Kongresi’nin 48. oturumunda yaptığı Türkiye’deki demokratik gerileme ve kolluk güçlerinin şiddetini eleştiren bir konuşma gerekçe gösterilerek tutuklandı ve hakkında “kamuoyunu yanıltıcı bilgi yaymak” (Türk Ceza Kanunu Madde 217/A, 2022 “dezenformasyon yasası”) ve “nefret ve düşmanlığı tahrik” suçlamalarıyla dava açıldı.
Muğla Akbelen ve Deştin’de siyasi bağlantıları olan şirketler tarafından yürütülen madencilik faaliyetlerinin yıkıcı ekolojik ve sosyal sonuçlarını ifşa eden insan hakları savunucusu ve çevre aktivisti Haluk Özsoy hakkında, yaptığı konuşma ve açıklamalarda ‘Türk Milletini, Türkiye Cumhuriyeti Devleti’ni, Devletin kurum ve organlarını aşağıladığı’ (TCK m. 301) gerekçesiyle açılan iki ayrı davanın duruşmaları yıl içinde görüldü. Haluk Özsoy, bu davalardan birinden beraat ederken, diğerinden 5 ay hapis cezası ile cezalandırıldı ve hükmün açıklanması geri bırakıldı.
İnsan hakları savunucusu ve sendika (BİRTEK-SEN) başkanı Mehmet Türkmen, Gaziantep Valiliği’nin 13 Şubat 2025 tarihinde “kamu güvenliği” gerekçesiyle il genelinde 15 gün süreyle tüm gösteri, toplantı, yürüyüş ve protesto eylemlerini yasaklamasını eleştirmesi üzerine tutuklandı ve hakkında “Türk milletini, Türkiye Cumhuriyeti’ni, devletin organ ve kurumlarını aşağılamak” ve “suça tahrik” suçlarından dava açıldı. Yargılamalar sonunda Mehmet Türkmen, ‘Türk Milletini, Türkiye Cumhuriyeti Devleti’ni, Devletin organ ve kurumlarını aşağılamak’ suçundan beraat ederken, “suça tahrik” suçundan 6 ay 7 gün hapis cezası ile cezalandırıldı.
2025 yılında siyasi partilerin çok sayıda üye ve yöneticisi, belediye başkanları, belediye meclis üyeleri gözaltına alındı, tutuklandı, haklarında açılan davalar ile üzerlerinde baskı oluşturulmaya çalışıldı. Belediyelere kayyımlar atandı, milletvekilleri hakkında fezlekeler TBMM gönderildi, siyasi partilerin üyelerine ve binalarına saldırılar oldu.
Devam edeceğim.