DOLAR 0,0000
EURO 0,0000
STERLIN 0,0000
ALTIN 000,00
BİST 00.000
Advert
Ümit Kardaş
Ümit Kardaş
Giriş Tarihi : 18-10-2021 01:50
Güncelleme : 18-10-2021 02:08

Alevilik (4): Yeniçerilikle ilişkisi bağlamında Bektaşilik

Alaeddin Paşa (Bey)'in ağabeyi Orhan Gazi'ye "bütün askerin kızıl börk giysin, sen ak börk giy, bu da âleme nişan olsun" tavsiyesiyle kurulan yeniçeri ordusu, XIV. yüzyılda Bektaşiler Tarikatı'na bağlandı.

Bu gelişmede Osmanlı'nın kurucu piri ve Osman Bey'in kayınpederi Edebali ile birlikte Hace Bektaş, Baba İlyas halifeleri gibi dervişlerin rolü önemliydi. Ancak fetih siyasetinin rantını paylaşma ve bunun üzerinden gelişen siyaset, Kızılbaş halkı ve önderlerini ayrıştırmaya başlamış oldu.

Ranttan pay alıp otoriteye boyun eğenlerle, yeni sürece boyun eğmeyenler ayrımında Geyikli Baba, Abdal Musa ve benzerleri merkezden dışlandılar. Böylece Osmanlı, kuruluş yıllarındaki tarihsel ideolojik temele yabancılaştıkça Sünnileştirme politikaları uygulayacaktı.

Osmanlıların da siyasi çıkarları gereği tıpkı Gazneliler, Karahanlılar ve Selçuklular gibi Sünniliği savunmaları ve bu yönde kurumsallaşmaları kaçınılmazdı. Ancak Osmanlı, merkezden dışlanan bu kesimin toplum üzerindeki etkisi nedeniyle Bektaşilikten ve dervişlerden uzak kalmak istemiyordu.

Bu anlamda yeniçeri örgütünün Bektaşi bir geleneğe dayanması önemliydi. Yeniçerilere "Hacı Bektaş Küçekleri", "Dudman-ı Bektaşiyye" denmesi bu ilgiyi göstermekte.

Yeniçeriler, Hıristiyan Sırp ve Rum çocuklar arasından devşirilmekte ve Türk çevrelerde yetiştirilmekteydiler. Asker ocakları bu tarikatla iç içeydi. Tarikat bu nedenle Balkanlarda ve özellikle Arnavutluk'ta gelişmişti.

Bektaşilik diğer heterodoks dergâhların ve halkın aleyhine Osmanlı yönetimiyle işbirliği yaptıktan ve yeniçerinin yatağı olduktan sonra hızla büyüyecekti. Özellikle 14-16. yüzyıllarda Bektaşi dergâhı Osmanlı ile bütünleşirken, diğer Alevi dergâhları tasfiye edilerek mağdur edildiler.

19. yüzyılın başlarına gelindiğinde yeniçeriler, çevrelerinde oluşturdukları çok geniş halk kesimleriyle birlikte nüfusun en dinamik ve en belirleyici unsurlarından birini oluşturuyordu.

Yeniçeriler, esnaf loncalarıyla iç içe girmiş, sivilleşmiş bir kesimi temsil ediyordu. Yeniçerilerin tamamına yakını Bektaşi Tarikatı'na bağlıydı. Bu nedenle yeniçerilik kaldırılırken Bektaşiler de çok zarar gördü.

Yeniçerilerin savaşa gitmek istemedikleri ve yozlaştıkları, bir gerekçe olarak gösterilmiştir. Oysa yeniçerilerin de savaş kabiliyeti yüksek bir ordu kurulmasında istekli oldukları görülür. Hatta yeniçerilerin bir kısmının devletin verdiği tüfekleri kalitesiz bulup kendi imkânlarıyla tüfekler edindiklerine ilişkin örnekler bulunmakta.

Yine yeniçeriler bu olumsuz koşullara ve iki cephede savaşmalarına rağmen Rus ve Avusturya-Macaristan ordularını yenme başarısını gösterdiler. Moltke, anılarında şu tespiti yapar: "Her cephede savaştayken kendi ordusunu yok eden başka bir devlet görmedim."

İmparatorluğun hâkim unsurlarının sözcüsü durumunda olmalarına rağmen yeniçerilerin yok edilebilmesinin önemli nedenlerinden biri güçlerini abartmaları, diğeri ise daha önce hep müttefikleri olan ulemaya güvenmeleriydi.

Fransız İhtilali'nin yeniçeriler üzerindeki etkisi sonucu padişaha karşı çıkışlarda cumhuriyetten söz edilir oldu. Ulema ve padişah bu nedenle de yeniçeri ocağına karşı teyakkuz halinde bulundu.

Tarihsel gücü olan ulema, bu sefer padişahla birlikte hareket eder. Binlerce medrese öğrencisi yeniçerilere karşı silahlandırılır. Ulema ayrıca, cami cemaatini yeniçerilere karşı dinsizlik suçlamasıyla ayaklandırır. Camilerde bu yönde vaazlar verilir. II. Mahmut dinsizlik gerekçesini kullanarak Müslüman halkı Peygamberin sancağı altında toplar.

Yeniçerilerin yok edilmesinde topçu kuvvetleri önemli rol oynadı. 1826'da orduda sayıları 7-8 bini bulan gelişmiş bir topçu kuvveti vardı ve bu kuvvetler Yeniçerilere karşı kullanıldı. Top atışlarıyla binlerce yeniçeri öldürüldü, hayatta kalanlar sürgüne gönderildi ve malvarlıklarına el konuldu.

Yeniçeri ocağının öldürülmek ve tutuklanmak anlamına gelen fermanla kaldırılması üzerine hudutlarda ve kalelerde bulunan yeniçeriler derhal dağlara çekildi, birçok kale ve bölge Rusların eline geçti.

Ancak merkezin hamlesi yeniçerilerle sınırlı değildi. Yeniçeri ocağının dayandığı Bektaşi tarikatının da sapkınlık iddiasıyla tasfiyesi fırsatı doğmuştu. Şeyhülislam Tahir Efendi'den alınan fetvayla Bektaşi tekkeleri kapatıldı, bazıları camiye çevrildi. Yüzlerce baba ve derviş öldürüldü ya da sürgüne gönderildi, mallarına el konuldu. Tekkelerden bazıları da Sünni Nakşibendi tarikatına verildi.

Resmi açıklamalarda tarikata karşı yürütülen kıyımın nedeni "sapkınlık", "ahlaki bozukluk", "isyana teşvik" olarak gösterildi. Yalnızca Hacı Bektaş Dergâhı açık bırakıldı, ancak onun da başına bir Nakşibendi şeyhi getirildi. Geride kalan Bektaşi halkı da ehl-i sünnet yapılmaya çalışılacaktı.

Böylece devlet, yüzyıllardır işbirliği yaptığı heterodoks geleneği tasfiye etmiş oluyordu. Devletin merkezinde oluşan Ortodoks Sünni güç, Bektaşi tarikatı üzerinde şemsiye görevi yapan yeniçeri ocağını kaldırırken, arkasındaki heterodoks sayılan örgütlenme ve yorumu da ortadan kaldırıyordu.

Ancak burada yapılan önemli bir tespit, yeniçeri-Bektaşi ilişkisinde yaşanan paradokstur. Yeniçeri bir taraftan Alevi kıyımları dahil Osmanlı'nın diğer toplumlara boyun eğdirilmesinde temel bir işlev görürken, diğer taraftan Alevi geleneğindeki direniş kültürünü zayıflatacak derecede barışçıl ve pasifist bir felsefeye sahip Bektaşi tekkelerine bağlıydı.

Özellikle yeniçerinin Alevi katliamlarında oynadığı rol düşünüldüğünde durum daha çelişkili bir hal almakta. Kuşkusuz burada bir ilkesizlik bulunduğu açık. Bektaşi önderleri iktidarda kalma olanağı buldukları sürece başka halklar ve inançlar aleyhine iktidarın yozlaştırıcı etkisine girmiş oluyorlardı.

O kadar ki bu yozlaşma Alevilerin mağduriyetlerine göz yumulmasına da neden oldu. Bu paradoksun bugüne kadar uzandığı ise açık. Alevilerin mağduriyeti üzerinden merkezdeki güçle rant ya da pozisyon karşılığı ilişki içinde olma hali bugüne kadar gelmekte.

İrene Melikof'un tespitiyle ilk Osmanlı Sultanları tarafından fethedilen ülkeleri Türkleştirmek ve Müslümanlaştırmakla kolonizatör Bektaşi Tarikatı dervişleri görevlendirilmişti. Bektaşiler, Osmanlı'nın kolonizasyon politikasının uygulanmasında Ortodoks olmayan anlayışlarıyla Hıristiyanların İslamlaştırılmasında kolaylaştırıcı bir işlev gördüler.

Bektaşilerin iktidarla işbirliği sonucu Aleviliğe yabancılaşmış olmaları tespitiyle birlikte yapılan diğer bir tespit de, Safevi Devleti'ndeki Türkmen Aleviliğinin yaşadığı yabancılaşmadır.

Eşitsizliğe ve despotizme dayanan devletin ağırlığı altında ezilen Alevilik, tıpkı Sünnilik gibi katı İslam anlayışının bir başka versiyonu olan İran Şiiliğine dönüşme tehlikesi altında.

-----

Yararlanılan kaynaklar

  • Bedri Noyan, Bektaşilik ve Alevilik, Doğuş Yayınları, Ankara, 1987

  • Fuat Köprülü, Osmanlı İmparatorluğu'nun Kuruluşu, Akçağ Yayınları, Ankara, 2004

  • Gülağ Öz, Yeniçerilik ve Bektaşilik, Barış Platin Yayınları, Ankara, 2000

  • Hüseyin Özcan, Alevilik Bektaşilik, Akademik Eksen Yayınları, İstanbul, 2013

  • Hüseyin Özcan, Alevilik Bektaşilik, Akademik Eksen Yayınları, İstanbul, 2013

  • İsmail Hakkı Uzunçarşılı, Kapıkulu Ocakları-1, Türk Tarih Kurumu Yayınları, İstanbul, 2000

  • İsmail Hakkı Uzunçarşılı, Kapıkulu Ocakları-2, Türk Tarih Kurumu Yayınları, Ankara, 2009

  • İrene Melikoff, Hacı Bektaş - Efsaneden Gerçeğe, Sistem Yayıncılık, İstanbul, 1999

  • İsmet Zeki Eyüpoğlu, Bütün Yönleriyle Bektaşilik, Derin Yayınları, İstanbul, 2010

  • Mehmet Eröz, Türkiye'de Alevilik, Bektaşilik, Kültür Bakanlığı Yayınları, Ankara, 1990

  • Recep Tiryaki, Alevilik Bektaşilik, Şah-ı Merdan Yayınları, İstanbul, 2013

  • Reha Çamuroğlu, Son Yeniçeri, Everest Yayınları, İstanbul, 2000

  • Reha Çamuroğlu, Yeniçerinin Bektaşiliği ve Vaka-i Şerriye, İstanbul, 2006

NELER SÖYLENDİ?
@
Ümit Kardaş

Ümit Kardaş

DİĞER YAZILARI Akıldışılığın büyüsüne kapılmak 27-11-2021 03:23 Dekadans: Çöküş! 19-11-2021 02:38 Alevilik (8): Başat kimliğin yarattığı çıkmaz 15-11-2021 01:36 Alevilik (7): Ayrı bir inanç sistemi mi? 09-11-2021 05:30 Alevilik (6): Devletin değişmeyen politikası 04-11-2021 02:22 Tekçi Cumhuriyet'ten Çoğulcu Demokrasi'ye 30-10-2021 01:30 Alevilik (5): 18-19. yüzyıl katliamlar zinciri 25-10-2021 01:13 Alevilik (4): Yeniçerilikle ilişkisi bağlamında Bektaşilik 18-10-2021 01:50 Alevilik (3): 15–16. Yüzyıl: 'Kıyım dönemi' 13-10-2021 00:48 Alevilik (2): Babai Ayaklanması 04-10-2021 01:05 'Turkey Tribunal' ('Türkiye Mahkemesi') 30-09-2021 01:53 Alevilik (1): Aleviliğin oluşum süreci 23-09-2021 23:26 "Tekçi-Otokratik" rejimin simgesi: Diyanet İşleri Başkanlığı 19-09-2021 02:56 12 Eylül'ün simgesi: Diyarbakır Cezaevi 13-09-2021 01:28 "Eylül" 09-09-2021 02:18 Kürtler (13): Talepler - Yeni bir inşa için öneriler - 2 04-09-2021 03:07 Kürtler (12): Yeni bir inşa için öneriler 30-08-2021 04:01 Kürtler (11): Yüzleşme-Müzakere-Uzlaşma-İşbirliği ihtiyacı 22-08-2021 03:22 Kürtler (10): Devlet iktidarının hedefindeki HDP 15-08-2021 03:28 Kürtler-9: Taleplerin siyasallaşmasını engelleme süreci 09-08-2021 02:59 Kürtler (8): 1980 Askeri Darbesi'ne uzanan süreç 01-08-2021 04:19 Kürtler (7): Dersim'den "Tunç Eli"ne 25-07-2021 02:47 Kürtler (6): Ağrı İsyanı'ndan Zilan katliamına! 18-07-2021 00:53 Kürtler (5): Takrir-i Sükûn rejimine geçiş 12-07-2021 01:44 Kürtler (4): 1922-1924 04-07-2021 02:57 Kürtler (3): 1916-1923 26-06-2021 03:47 Kürtler (2): 19. yüzyıl 21-06-2021 03:38 Kürtler (1): 16-18. yüzyıl 15-06-2021 03:55 Çağdaş tiranlığın terör yönetimi 04-06-2021 02:12 Organize suç örgütlenmesi bağlamında mafya 27-05-2021 02:20 "Bir daha asla!" diyebilmek için - 3 17-05-2021 02:15 "Bir daha asla!" diyebilmek için - 2 08-05-2021 01:09 "Bir daha asla!" diyebilmek için 30-04-2021 23:10 İnsanın hangi hali? 22-04-2021 01:25 Mağdurların empati ittifakı 02-04-2021 01:46 "Dil"den "Gönül"lere akmak! 18-03-2021 01:51 Kanımla düşünüyorum! / Hermann Göring 10-03-2021 02:59 Yeni anayasa inşa sürecinin açmazları 17-02-2021 21:49 Üniversitenin misyonu 09-02-2021 00:28 Türk anayasaları bağlamında yasama-yürütme dengesi 02-02-2021 02:23 Güçlendirilmiş parlamenter sistem ne anlama geliyor? 28-01-2021 04:03 Öteki korkusundan kurtulmak için: Kendi uçurumuna atlamak 19-01-2021 04:58 Sıfırdan Anayasa İnşası: Yeni Anayasa Platformu (YAP) örneği 14-01-2021 04:00 "Küresel eril sistem"in mağdurları: Kadınlar 08-01-2021 04:19 Çok dilli - çok bölgeli anayasa: Güney Afrika anayasası 31-12-2020 03:32 Sıfırdan anayasa inşası: Güney Afrika örneği 22-12-2020 01:59 Tabula Rasa: Sıfırdan anayasa inşası 13-12-2020 05:11 Kayyım atamaları bağlamında 1921 Anayasası 08-12-2020 23:49 Anayasacılık: Batı-Osmanlı anayasa hareketleri 30-11-2020 04:56 Sistemin saldırısı karşısında direniş odağı: Aşk 12-11-2020 23:30 Empati ihtiyacı 29-10-2020 00:11 'Çok Kalpli Asi' 14-10-2020 22:23 Eylül’le gelen 29-09-2020 02:20 Tercihiniz; otokrasi mi, demokrasi mi? 16-08-2020 01:09 Hukukun işlevi 07-08-2020 01:12 Barbarlığın son noktası: Çocuklarına kavuşamadan ölen anneler! 30-07-2020 04:12 Vandalizmin kurumlaşmış hali: Cezasızlık pratiği 24-07-2020 02:55 Beton avluların çocukları: Anne! Toprak ne demek? 14-07-2020 00:38 Medeniyetsizlik: Boğulan adalet 08-07-2020 01:11 Meşruiyet: Temel mutabakat – Kamusal müzakere 26-06-2020 03:03 Frenlenemeyen iktidar sorunu 18-06-2020 02:14 Bu kaçıncı Cumhuriyet! 09-06-2020 19:56 İslam'ın siyasetle serüveni: Milliyetçiliğe savrulma 02-06-2020 02:24 Devlet: Güç ve çıkar çatışmalarının alanı 23-05-2020 02:04 Sürgünün trajedisi: Toprağın tadını özlemek 16-05-2020 22:03 Devletin emrindeki din: Diyanet İslam'ı 12-05-2020 02:19
NAMAZ VAKİTLERİ
PUAN DURUMU
  • Süper LigOP
  • 1Trabzonspor1436
  • 2Konyaspor1426
  • 3Hatayspor1426
  • 4Fenerbahçe1424
  • 5Alanyaspor1424
  • 6Başakşehir FK1422
  • 7Fatih Karagümrük1422
  • 8Galatasaray1422
  • 9Adana Demirspor1420
  • 10Beşiktaş1420
  • 11Antalyaspor1418
  • 12Gaziantep FK1418
  • 13Altay1417
  • 14Sivasspor1416
  • 15Giresunspor1416
  • 16Kayserispor1416
  • 17Yeni Malatyaspor1413
  • 18Göztepe1411
  • 19Kasımpaşa1410
  • 20Çaykur Rizespor1410
Gazete Manşetleri
Yol Durumu
E-GAZETE
ANKET OYLAMA TÜMÜ
Türkiye'de erken seçim ihtimali var mı?
GÜNÜN KARİKATÜRÜ
E-Bülten Kayıt
ARŞİV ARAMA
webmaster forum