DOLAR 0,0000
EURO 0,0000
STERLIN 0,0000
ALTIN 000,00
BİST 00.000
Ümit Kardaş
Ümit Kardaş
Giriş Tarihi : 30-05-2022 22:58

Halife Sultan II. Abdülhamid

Önemli tarihi şahsiyetleri sevme zorunluluğu bulunmamakta. Bizde ideolojik zihniyetlere göre tarihi figürler kült haline getirilirken, çatışma ve gerilimler bu kişiler üzerinden şiddetlenmekte. Bu durum, tarihi kişiliklerin uyguladıkları politikaların objektif olarak artıları ve eksileriyle tartışılmasına imkân vermemekte.

Osmanlı İmparatorluğu ve modern Türkiye tarihi üzerinde çalışmalarıyla tanınan Fransız araştırmacı François Georgeon, sevenlerince "Ulu Hakan", nefret edenlerce "Kızıl Sultan" olarak nitelenmiş önemli bir tarihi şahsiyet olan II. Abdülhamid hakkında yazdığı biyografiyle zor bir işi başarmış.

Çünkü Abdülhamid, tahta çıktığı 33 yaşına kadar korku içinde gölgede kalmış, sultan olduktan sonra da yine korkuyla kendini Yıldız Sarayı'na hapsetmişti. Fransızca yayımlanan hatıraları, gizlenen Abdülhamid'in bir ölçüde izlenmesine imkân vermiş durumda. Georgeon'un söylemiyle, gizlenmiş bir sultanı tarih sahnesinin en önüne çekip çıkarmak kolay değil.

İmparatorluğun "hasta adam" olarak nitelendiği bir dönemde ve en olumsuz koşullarda padişah olan Abdülhamid, işe Tanzimat'ın sarstığı padişahlık kurumunu yeniden kadir-i mutlak hale getirerek başladı. Mutlakıyetin merkezi, yaşadığı muhkem Yıldız Sarayı oldu.

Abdülhamid, Meclis'in (Heyet-i Ayan), Rus Savaşı sırasındaki askeri başarısızlığı ve yolsuzluk iddialarını sorgulamasını tehlike olarak görüp parlamentoyu tatil etmiş, Tanzimat ile oluşmuş bürokrasiyi kontrolü altına alıp kadir-i mutlak bir egemen olarak hüküm sürmeye başlamıştı. Yıldız Sarayı'nda bir kontrol bağımlısı olarak hem merkezi daraltarak güçlendiriyor, hem de iktidarı mutlaklaştırıyordu.

Abdülhamid taraftarlarının parlamentoyu kapatarak istibdat rejimini meşrulaştırmak için kullandıkları "o dönemde demokrasi hiçbir yerde yoktu" çıkarımı yerinde değil.

Çünkü Batı'da siyasi iktidarın sınırını belirlemek daha önce başlamıştı. 1789 devrimiyle hukuk önünde eşitlik, 1848 devrimiyle de ekonomik eşitlik ilkeleri yaşama geçmişti. Oysa Osmanlı İmparatorluğu'nda insan hakları doktrini 19'uncu yüzyılın ortalarına doğru kendini duyurmaya başladı. Batı 1830 ve 1848 devrimleriyle anayasacılıkta ikinci dalga dönemini yaşıyordu (1831 Belçika, 1848 Fransa ve İtalya, 1850 Prusya anayasaları).

İmparatorluğun Meşrutiyet'e geçişinde Batılı devletlerin rolü olduğu kadar, Balkan Anayasacılığı'nın da etkisi oldu. Romanya (Eflak-Boğdan Özerk Prenslikleri) 1834'te bir anayasal belgeyle seçime dayalı bir sisteme geçti. Sırbistan (özerk prenslik) 1869'da ilk anayasasını yaptı. Yunanistan'da anayasal yaşam genç Yunan burjuvazisinin önderliğinde 1844 Anayasası ile başladı, 1864 Anayasası ile de parlamenter rejime geçildi.

İmparatorluk, insan hakları ve parlamenter rejim bakımından bırakın Batı'yı, kendine bağlı prensliklerin dahi gerisinde kalmıştı. Bu nedenle Abdülhamid'in parlamentoyu tatil etmesi ve sıkı bir baskıcı rejim kurması, tam anlamıyla bir gerilemeyi ifade ediyordu.

Abdülhamid, hilafeti birleştirici ve Müslümanları birbirlerine yakınlaştırıcı güç olarak kullanırken, ideolojik vurguyu din üzerinden yaptı. İktidarını ise merkezin Batılılaşmış seçkinleri yerine, taşra ayan ve eşrafına dayandırdı.

Merkeze bağlı vilayetlerde ilkesel olarak katı ama yerel uygulamalarda esneklik gösterir bir siyaset izlerken, dış politikada dengeler içinde hareket etmeye çalıştı. Tanzimat devrinin müttefikleri olan İngiltere ve Fransa'dan çok, Almanya'yı öne çıkardı. Onlarla demiryolları inşa edilmesini sağladı. İmparatorluğun korunmasına ve kalkınmasına yönelik bir projeyi hayata geçirmeye çalışıyordu.

Yargıda, orduda ve maarifte modernleşmeye yönelik çabalara girişti. Bu anlamda İmparatorluğu modern bir devlet haline getirmek istiyordu. Ancak bu kurumlardan yetişen kuşaklar rejimin muhalif kadrolarını oluşturdular. Abdülhamid'i devirerek II. Meşrutiyet'e giden yolu açtılar.

Modernleştirmeyle birlikte İmparatorluğu büyük bir İslam gücü haline getirme hedefi Georgeon'un deyişiyle bir insanın sınırlarını aşıyordu. Ve yine onun sorusuyla "ama sonuç olarak kendisini Yıldız Sarayı'nın içinde yalnızlığa mahkûm eden o değil miydi?"

Müslümanlık toplumun harcı olacaksa Osmanlı çoğulculuğu ne olacaktı? Gayrimüslimler himaye altında, yerlerinden oynamamaları koşuluyla hoşgörü göreceklerdi. Ancak milliyetçi hareketlerin alabildiğine öne çıktığı bir dönemde Ermeni milliyetçiliği çok sert bir şekilde acımasızca bastırılınca ve uygulanabilir bir azınlık statüsü geliştirilemeyince başarısızlık mukadder oldu.

Abdülhamid, silik ve itaatkâr Cevad Paşa'yı Sadrazam yaparak Babıâli’yi devreden çıkardı, Yıldız'da incelenen evrakın sayısıyla birlikte mabeyn kâtiplerinin sayısı arttı. Taşra yöneticileri, şifreli haberleşme yoluyla nazırları aradan çıkararak doğrudan Saray'la iletişim kurmaya başladılar.

1890'da Saray, iktidarı kendi tekeline alır ve iktidar Abdülhamid'in şahsında tecessüm eder. Artık Abdülhamid, her şeyi bizzat denetleme saplantısına girmiştir. Basın ve matbuat üzerindeki sansür ağırlaşır. 1893'te göreve başlayan kadılar, 1894'te tüm memurlar padişaha bağlılık yemini etmeye başlarlar. Fransa'nın İstanbul sefiri Paul Cambon, 1895'te "sultan her şeyi kendi içinde eritmiş" tespitini yapar.

Bu arada Rus Çarı III. Aleksandır'ın mutlakıyetçi yönetimi ve özellikle Ortodoksluk politikaları Abdülhamid'i etkiler. Çar ordusundaki Kazak birliklerini örnek alarak Kürt Süvari (Hamidiye) Alaylarını kurar.

Abdülhamid 1891'de,  Kürt aşiretlerini bölerek güç dengelerini değiştirmek, Rus işgaline ve hak taleplerinde bulunan Ermenilere karşı kullanmak amacıyla Hamidiye alaylarını kurdu. Aşiret reislerinin yönetiminde bir aşiret milisi oluşturuldu. Aşiret reisleri subay yapılarak yeni yetkilerle donatıldılar.

Abdülhamid ücretli ve yüksek prestijli bir iş olanağı sağlayıp baskın ve yağma hakkı tanıyarak belli Kürt aşiretlerini kendisine bağlamıştı. Bu olanaklardan yararlanan Kürtler, Abdülhamid'e "Bava Kürdan" ("Kürtlerin babası") diyorlardı. Bunun tahmin edilebilir bir sonucu, sisteme dahil olan aşiret reislerinin gücünün artmasıydı.

Her tarihi şahsiyet gibi Abdülhamid de tek bir nitelemeyle açıklanamaz. Mutlakıyetçi, otoriter, aşırı kontrolcü ve vehimli, ama bunun yanında ıslahatlar yaparak İmparatorluğu modernleştirmeye, hassas dengeler içinde İmparatorluğu bir arada tutmaya ve İslam gücü haline getirmeye çalışan bir padişah.

Georgeon'un kitabında yaptığı ve benim de katıldığım tespit, 19. Yüzyıl Osmanlı İmparatorluğu ile Türkiye Cumhuriyeti arasında var olan gizlenmiş sürekliliklerdi. Osmanlı'nın otoriter geleneği ve siyasi kültürü modern unsurlarla karışarak II. Mahmut'tan başlayarak Abdülhamid çizgisiyle devam etmiş, 1924'ten sonra da aynı merkeziyetçilik ve otoriterlik Mustafa Kemal ile yeni devletin temeli olmuştur. Recep Tayyip Erdoğan'ın izlediği yöntem ve politikalar bu çizginin henüz aşılamadığını göstermekte.

NELER SÖYLENDİ?
@
Ümit Kardaş

Ümit Kardaş

DİĞER YAZILARI Zihniyetin esaretinde yozlaşan dil Zihniyet ikliminde bir çıkmaz: Kısırdöngüde debelenen Türkiye Adığe (Çerkez) Katliamı Gerçekdışının karşısındaki güç: Sevgi Otokratik rejimin ceza kanunundaki aygıtları Adaletin yitiminde son nokta: Kavala davası Küreselleşmenin bencil aktörleri: Çöküşe giden yol Duvarları yıkabilecek miyiz? Süpürenler ve süpürülenler Dünya: Hassas kalplerin cehennemi Yeni bir dünya inşası-2: Rusya rol alabilir mi? Yeni bir dünya inşası: Madalyonun iki yüzü Birlikte yapabiliriz! Türkiye Mahkemesi nihai mütalaası: 'Yargı bağımsızlığı ve adalete erişim' Kalıcı istisna hali: Hukuksuzluğun normalleşmesi Şiddetin sıradanlaşması İnsanın güçle sınanması Siyaset-bürokrasi-mafya-organize suç örgütü döngüsü Hukukun askıya alınması Yükseltin vicdanınızı! Bırakın adalet yerini bulsun... Düşüncenin erotikleşmesi Akıldışılığın büyüsüne kapılmak Dekadans: Çöküş! Alevilik (8): Başat kimliğin yarattığı çıkmaz Alevilik (7): Ayrı bir inanç sistemi mi? Alevilik (6): Devletin değişmeyen politikası Tekçi Cumhuriyet'ten Çoğulcu Demokrasi'ye Alevilik (5): 18-19. yüzyıl katliamlar zinciri Alevilik (4): Yeniçerilikle ilişkisi bağlamında Bektaşilik Alevilik (3): 15–16. Yüzyıl: 'Kıyım dönemi' Alevilik (2): Babai Ayaklanması 'Turkey Tribunal' ('Türkiye Mahkemesi') Alevilik (1): Aleviliğin oluşum süreci "Tekçi-Otokratik" rejimin simgesi: Diyanet İşleri Başkanlığı 12 Eylül'ün simgesi: Diyarbakır Cezaevi "Eylül" Kürtler (13): Talepler - Yeni bir inşa için öneriler - 2 Kürtler (12): Yeni bir inşa için öneriler Kürtler (11): Yüzleşme-Müzakere-Uzlaşma-İşbirliği ihtiyacı Kürtler (10): Devlet iktidarının hedefindeki HDP Kürtler-9: Taleplerin siyasallaşmasını engelleme süreci Kürtler (8): 1980 Askeri Darbesi'ne uzanan süreç Kürtler (7): Dersim'den "Tunç Eli"ne Kürtler (6): Ağrı İsyanı'ndan Zilan katliamına! Kürtler (5): Takrir-i Sükûn rejimine geçiş Kürtler (4): 1922-1924 Kürtler (3): 1916-1923 Kürtler (2): 19. yüzyıl Kürtler (1): 16-18. yüzyıl Çağdaş tiranlığın terör yönetimi Organize suç örgütlenmesi bağlamında mafya "Bir daha asla!" diyebilmek için - 3 "Bir daha asla!" diyebilmek için - 2 "Bir daha asla!" diyebilmek için İnsanın hangi hali? Mağdurların empati ittifakı "Dil"den "Gönül"lere akmak! Kanımla düşünüyorum! / Hermann Göring Yeni anayasa inşa sürecinin açmazları Türk anayasaları bağlamında yasama-yürütme dengesi Sıfırdan Anayasa İnşası: Yeni Anayasa Platformu (YAP) örneği "Küresel eril sistem"in mağdurları: Kadınlar Çok dilli - çok bölgeli anayasa: Güney Afrika anayasası Tabula Rasa: Sıfırdan anayasa inşası Kayyım atamaları bağlamında 1921 Anayasası Anayasacılık: Batı-Osmanlı anayasa hareketleri Sistemin saldırısı karşısında direniş odağı: Aşk Empati ihtiyacı 'Çok Kalpli Asi' Eylül’le gelen Tercihiniz; otokrasi mi, demokrasi mi? Hukukun işlevi Barbarlığın son noktası: Çocuklarına kavuşamadan ölen anneler! Vandalizmin kurumlaşmış hali: Cezasızlık pratiği Beton avluların çocukları: Anne! Toprak ne demek? Medeniyetsizlik: Boğulan adalet Meşruiyet: Temel mutabakat – Kamusal müzakere Frenlenemeyen iktidar sorunu Bu kaçıncı Cumhuriyet! İslam'ın siyasetle serüveni: Milliyetçiliğe savrulma Devlet: Güç ve çıkar çatışmalarının alanı Sürgünün trajedisi: Toprağın tadını özlemek Devletin emrindeki din: Diyanet İslam'ı
NAMAZ VAKİTLERİ
PUAN DURUMU
  • Süper LigOP
  • 1Adana Demirspor26
  • 2Trabzonspor26
  • 3Fenerbahçe24
  • 4Başakşehir FK24
  • 5Alanyaspor24
  • 6Beşiktaş24
  • 7Gaziantep FK24
  • 8Giresunspor23
  • 9Antalyaspor23
  • 10Galatasaray23
  • 11Kayserispor23
  • 12Konyaspor22
  • 13Ümraniyespor21
  • 14MKE Ankaragücü21
  • 15Sivasspor21
  • 16Hatayspor10
  • 17Fatih Karagümrük10
  • 18İstanbulspor20
  • 19Kasımpaşa20
Gazete Manşetleri
Yol Durumu
BURÇ YORUMLARI
  • KOÇ
    Koç Burcu
  • BOĞA
    Boğa Burcu
  • İKİZLER
    İkizler Burcu
  • YENGEÇ
    Yengeç Burcu
  • ASLAN
    Aslan Burcu
  • BAŞAK
    Başak Burcu
  • TERAZİ
    Terazi Burcu
  • AKREP
    Akrep Burcu
  • YAY
    Yay Burcu
  • OĞLAK
    Oğlak Burcu
  • KOVA
    Kova Burcu
  • BALIK
    Balık Burcu
ANKET OYLAMA TÜMÜ
E-Bülten Kayıt
ARŞİV ARAMA