Türkiye'de ve dünyada sınıf bilincinin, siyasal tercihin ve sosyalist mücadelenin çelişkileri üzerine...
Yoksulluğun sandıktaki paradoksu
Bir işçi düşünün. Sabahın karanlığında evinden çıkıyor. Gününün büyük bölümünü, kendisine ait olmayan bir fabrikada, kendisinin belirlemediği koşullarda çalışarak geçiriyor. Ürettiği değerin yalnızca küçük bir bölümünü ücret olarak alıyor. Ay sonunda eline geçen para, ailesinin temel ihtiyaçlarını karşılamaya bile yetmiyor. Ama yine de kendisini bu hale düşüren partilere oy veriyor.
Bir emekli düşünün. Ömrünün otuz, kırk yılını çalışarak geçirmiş. Şimdi aldığı emekli aylığıyla kirasını, faturasını, mutfak masrafını karşılamaya çalışıyor. Her akşam TV’lerde, “Açım, kiramı ödeyemiyorum, faturalarıma aldığım maaş yetmiyor,” diyor ama yine de iktidar partisine oy veriyor.
Bir köylü düşünün. Toprağı kendisinin ama ürettiği ürünün fiyatını belirleyemiyor. Mazotu, gübreyi, tohumu pahalıya alıyor. Ürününü çoğu zaman aracının belirlediği fiyatla satmak zorunda kalıyor. Bazen ürünleri tarlada kalıyor, bazen nakliye araçlarında çürümeye bırakıyor, yine de köylerin çoğunda en çok oy iktidar partisine çıkıyor.
Bu üç insanın ortak bir özelliği var, yaşadıkları ekonomik güçlükler, yalnızca kişisel başarısızlıklarının değil, içinde bulundukları ekonomik ilişkilerin de sonucu. Geleneksel oy verme alışkanlıkları, dinsel değerler, bölgesel hemşericilik ve etnik köken dayanışması gibi etkenler de var.
Şimdi aynı insanları seçim sandığının başında düşünelim.
Kendilerine daha yüksek ücret, daha adil gelir dağılımı, sendikal özgürlük, kamusal sağlık ve eğitim, sosyal güvence vaat eden sosyalist ve sol partiler önlerinde duruyor. Bırakalım sosyalist partileri, yarım yamalak sosyal demokrat partiler olsun oy pusulasında. Buna karşılık, sermaye birikimini, özel mülkiyet ilişkilerini ve mevcut ekonomik düzeni büyük ölçüde koruyan partiler de var. ANAP, DYP, MHP, AKP ve diğerleri.
Fakat bu insanların önemli bir bölümü sosyalist partilere değil, düzenin devamından yana olan partilere oy veriyor. Öyle ki hırsla sandıkları patlatıyorlar nerdeyse!
İlk bakışta ortada büyük bir çelişki var gibi görünüyor.
İnsan neden kendi ekonomik çıkarlarına aykırı görünen bir siyasal tercihte bulunur? Seçmen mazoşist olabilir mi?
Daha da önemlisi, neden bu tercihini yıllarca ve inatla sürdürür? Yıllardır her türlü ekonomik krize, hukuksal ve yönetimsel açmazlara rağmen bu inat neden?
Bu sorunun yanıtını bulabilmek için yalnızca seçim sonuçlarına değil, toplumun nasıl düşündüğüne, nasıl inandığına, nasıl korktuğuna ve nasıl umut ettiğine bakmak gerekiyor.
Çünkü sandığa giden insan, yalnızca ekonomik çıkarlarının hesabını yapan bir varlık değildir. Aynı zamanda geçmişi, inançları, kimliği, korkuları, alışkanlıkları ve geleceğe ilişkin beklentileriyle karar veren toplumsal bir varlıktır. İnsan korkan, umut eden ve unutan hem güçlü, hem zayıf bir varlıktır.
Marx’ın düşüncesinin bugün de önem taşıdığı noktalardan biri tam burasıdır: İnsanların siyasal tercihlerini anlayabilmek için, onların içinde yaşadıkları maddi koşulları ve bu koşulların ürettiği toplumsal ilişkileri birlikte incelemek gerekir.
Marx'ın sorusu: İnsan kendi çıkarlarını neden göremez?
Karl Marx, 1859 yılında yayımlanan Ekonomi Politiğin Eleştirisine Katkı adlı eserinin önsözünde şöyle diyor:
“İnsanların varlığını belirleyen bilinçleri değildir; tersine, onların bilincini belirleyen toplumsal varlıklarıdır.”
Sanırım Türkiye sosyalistlerinin kavrayamadığı esas nokta da burada düğümleniyor.
Bu düşünce, siyasal tercihleri anlamak bakımından önemli bir başlangıçtır.
Marx’a göre insanın düşünceleri, içinde yaşadığı toplumsal ilişkilerden bağımsız değildir. Ancak bu, her işçinin zorunlu olarak sosyalist, her yoksulun da kapitalizm karşıtı olacağı anlamına gelmez. Bırakalım sınıfsal bilince sahip olmayı, çoğu kez apaçık kendini soyanların bile farkına varmaz. Çünkü bilgiden daha fazla algıyla karar verme alışkanlığı ve konforu onu teslim almıştır. Soru sormak onu yorar. Gerçeği görmek huzurunu kaçırır. Yolsuzluk yapanlara ses çıkarmaz, çünkü ona göre de paraya ulaşmak için her yol mubahtır. Dini inancı vardır ama ahlaka ihtiyaç hissetmez. Dünyanın hiçbir ülkesinde “çalıyor ama çalışıyor” sözünü duyamazsınız. Fon vurgunu için öfkelenir ama içten içe yapanları kıskanır.
Ayrıca insanların içinde yaşadıkları toplumsal koşullar yalnızca ekonomik ilişkilerden oluşmaz. Din, aile, eğitim, gelenek, milliyetçilik, medya ve devletle kurulan ilişkiler de bu koşulların parçasıdır.
Bir işçi, ekonomik bakımdan patronuyla karşıt çıkarlara sahip olabilir. Fakat aynı patronla ortak bir dini inancı, milliyetçi dünya görüşünü veya kültürel kimliği paylaşabilir.
Seçim sandığında ekonomik çıkarından önce bu ortak kimlik belirleyici olabiliyor. İşte sosyalist siyasetin karşılaştığı temel sorunlardan biri budur. Her şeyi ideolojiyle açıklamaya çalışıyoruz.
Ekonomik bakımdan aynı sınıfa mensup olmak, kendiliğinden ortak bir siyasal bilinç yaratmaz. Hatta bazen karşıtlığı daha çok doğurabilir. Bunun örneklerini sokakta veya çevremizde çokça görmüyor muyuz?
Marx’ın sınıf çözümlemesini mekanik biçimde yorumlayanların gözden kaçırdığı gerçek budur. Ve seçmen kavramlara değil kendi sorunlarını gören, anlayan, çözüm üretebileceğine inandığı oluşumlara gider. Ayrıca bizim seçmenimiz gücü ve zengini çok sever. Bu güç devletin kendisiyse daha da çok sever. Çünkü genlerindeki 600 yıllık tebaa kültürünü silip atamamıştır.
Bir insanın işçi olması, işçi sınıfının tarihsel çıkarlarını kavradığı anlamına gelmez. Kendi yoksulluğunun farkında olması da bu yoksulluğun nedenlerini doğru değerlendirdiğini göstermez.
Üstelik insanlar her zaman yalnızca bugünkü gelirlerini artıracak politikaları seçmezler. Çocuklarının geleceğini, ülkenin güvenliğini, dini değerlerini veya toplumsal düzenin korunmasını daha önemli görebilirler. İç terör veya savaş korkusu da büyük ölçüde kararlarını etkileyebilir. Bunun örneklerini yakın tarihimizde yaşamadık mı? Oy oranları düşen iktidar hemen dış düşmanlar, iç düşmanlar algısına sarılmıyor mu?
Bu tercihlerin bazıları yanlış bilgilere dayanabilir, bazılarıysa kişinin kendi değerleri açısından tutarlı olabilir ama bu sonucu değiştirmez. Dolayısıyla yoksul seçmeni yalnızca kandırılmış veya bilinçsiz olarak nitelemek, açıklanması gereken sorunu daha baştan yanlış tanımlamak olur. Arada bir sürpriz yaptığı da olmuyor değil yerel seçimlerde olduğu gibi.
Egemen sınıf yalnızca ekonomiye değil, düşünce dünyasına da egemen olmak ister, onun işi bu!
Marx ve Engels, Alman İdeolojisi adlı eserlerinde şu saptamayı yaptılar:
“Egemen sınıfın düşünceleri, her çağda egemen düşüncelerdir.”
Bu cümle, kapitalist toplumdaki siyasal iktidarın yalnızca fabrikalar, bankalar, şirketler ve toprak mülkiyeti üzerinden kurulmadığını anlatır. Kültür egemenliği de bir başka belirleyici konudur.
Egemenlik aynı zamanda insanların dünyayı nasıl anlamlandırdıkları üzerinde de kurulabilir.
Örneğin bir ülkede ekonomik eşitsizlik giderek büyürken, kamusal tartışmanın merkezine sürekli başka meseleler yerleştirilebilir. Ulusal güvenlik, dış düşmanlar, dini değerlerin tehdit altında olduğu düşüncesi veya geçmişin görkemli günlerine dönüş vaatleri. Bizde en çok kullanılan başlıklar din, dış düşmanlar ve bayrak. Bir ara Osmanlı’ya dönüş hayali vardı ama o da başlamadan bitti.
Böylece ekonomik sorunlar ortadan kalkmaz, fakat seçmenin öncelikleri, algısı değişebilir. Bir de buna iletişim araçlarını, medyayı etkin kullanan bir trol ordusu olan iktidar varsa değme keyfine.
İşçi, düşük ücretinden patronunu veya ekonomik politikaları sorumlu tutmak yerine, ülkenin dış düşmanlarını sorumlu görmeye başlayabilir. Fon krizinde bile bir milletvekili çıktı, İsrail’i, İngilizleri vs. suçlamaya başladı. Kaldı ki her ekonomik krizin günah keçisi de ya muhalefet, ya sokak eylemleri ya da hırsız aracılar denilerek esas sorumlu gözden kaybedildi. Bu algıyı yönetmek gerçekten beceri istiyor ki bizimkilerde fazlasıyla var.
Köylü, üretim maliyetlerinin artışını tarım politikalarının sonucu olarak değerlendirmek yerine, bütün sorunların geçici bir dış krizden kaynaklandığına inanabilir. O nedenle ithal et, ithal saman onu çok ilgilendirmedi! Mazot zamları tepkisi ise bulunan(!) petrol kuyuları avuntularıyla bilinmeze ertelendi.
Emekli, geçim sıkıntısına rağmen kendisini siyasi iktidarın temsil ettiği kültürel dünyanın bir parçası olarak görebilir. Çünkü liderlerinin zenginleşmesini kendisinin zenginleşmesi kadar haz verici görüyor ve bundan mutlu oluyor. Ahmet Necdet Sezer Cumhurbaşkanlığı bütçesini yılsonunda geri iade ettiğinde ne demişti bizim milletimiz; “Yemeyi bilmeyenden Cumhurbaşkanı mı olur?” Haksız sayılmazlar değil mi?
Burada dikkat edilmesi gereken nokta, insanların dini veya milli duygularının mutlaka yapay olduğunun söylenemeyeceğidir. Bu duygular gerçek ve güçlü toplumsal aidiyetlerdir, sosyalistlerin de esas anlamadıkları konu budur. Bütün mücadele tarihinde dinin belirleyiciliği ve toplum üzerindeki etkisi “yok gibi” davranıldı.
Siyasal iktidarların başarısı, çoğu zaman bu aidiyetleri ekonomik sorunlardan daha belirleyici bir siyasal tercihe dönüştürebilmelerindeki beceride yatar.
İtalyan düşünür Antonio Gramsci’nin hegemonya kavramı tam da bu noktada önem kazanıyor.
Gramsci’ye göre egemen sınıflar yalnızca zor kullanarak yönetmezler. Yönetilenlerin belirli ölçülerde rızasını da üretirler. Bir toplumsal düzen, kendi değerlerini toplumun ortak sağduyusu haline getirebildiği ölçüde güçlenir. Tıpkı bizde özgür seçimler, sandık ve adil yargı varmış gibi yapılıyor olması bunun kanıtı değil mi? Toplumsal rıza çok önemli! “Sen rızayı vermezsen, ben rızayı kayyum ve hapishaneler ile alırım,” deniliyor.
Kapitalizmin başarısı yalnızca insanların emeğini satın alabilmesi değildir. Bazen insanların, kendilerini yoksullaştıran ekonomik ilişkileri doğal, kaçınılmaz ve hatta yararlı görmelerini sağlayabilmesidir.
Ancak bu süreç hiçbir zaman mutlak değildir. Ekonomik krizler, grevler, toplumsal hareketler ve seçimler, egemen düşüncelerin sorgulanabildiğini de gösterir. Her ne kadar bizde bu eylemler sonucu çok değiştiremese de dünyada örnekleri yok değil.
Türkiye’de sosyalistlerin tarihsel bedeli ve sandıktaki karşılığı
Türkiye sosyalist hareketinin tarihi, yalnızca parti kuruluşlarının ve seçim sonuçlarının tarihi değildir.
Bu tarih aynı zamanda yasakların, tutuklamaların, sürgünlerin, işkencelerin, idamların, öldürülen aydınların ve dağıtılan örgütlerin tarihidir.
1920'de Mustafa Suphi ve arkadaşlarının öldürülmesi, Türkiye komünist hareketinin başlangıç dönemindeki en ağır kırılmalarından biridir.
1951 TKP tutuklamaları, sosyalist örgütlenmenin uzun yıllar boyunca nasıl baskı altında tutulduğunun örneklerindendir.
1960’larda Türkiye İşçi Partisi’nin yükselişi, sosyalist düşüncenin parlamentoda temsil edilmesinin mümkün olduğunu gösterdi. TİP, 1965 seçimlerinde 15 milletvekili çıkardığı için önemlidir.
Ancak 1971 askeri müdahalesi, Deniz Gezmiş, Yusuf Aslan ve Hüseyin İnan’ın idamları, Mahir Çayan ve arkadaşlarının öldürülmesi ve 1980 askeri darbesi, sol hareketin örgütsel birikimine ağır darbeler vurdu. NATO ve emperyalizmin geriye baktığımızda başarılı olduğunu görüyoruz. Küresel güçler işlerini şansa bırakmıyorlar.
12 Eylül yalnızca sosyalist örgütleri dağıtmadı. Sendikal hareketi, üniversiteleri, dernekleri ve toplumun siyasal katılım kanallarını da yeniden biçimlendirdi. Örgütleri değil bireylerin düşünüş tarzını ve umudunu bile şekillendirdi.
Bir kuşağın örgütlenme deneyimi kesintiye uğradı. Siyasal faaliyet, geniş toplum kesimlerinin gözünde tehlikeli bir uğraşa dönüştü. Kitaplar silah gibi görüldü. Siyasal İslamcıların önü açıldı, serpilip geliştirildi.
Bu tarihsel bedel inkâr edilemez. Fakat burada rahatsız edici bir soruyla karşılaşıyoruz:
Bir düşüncenin savunucularının büyük acılar çekmiş olması, o düşüncenin toplum tarafından benimsenmesini neden sağlamıyor? Esas yanıtını aradığımız şey bu işte!
Çünkü siyasal mücadelede fedakârlık ile toplumsal temsil arasında otomatik bir ilişki yoktur.
Bir parti büyük bedeller ödemiş olabilir. Fakat seçmen, o partinin ülkeyi yönetebileceğine, kendi sorunlarını çözebileceğine veya iktidar olabilecek bir güç oluşturabileceğine inanmayabilir. Bizim yaşadığımız da bu zaten. Bir de siyasetin parayla yapılabildiğini de unutmamak lazım. Olanaklardaki ölçüsüz rekabetin hiç mi günahı yok!
2023 milletvekili genel seçimlerinin resmi sonuçları bu sorunu somutlaştırıyor.
14 Mayıs 2023 genel seçimlerinde AK Parti yaklaşık yüzde 35.6, CHP yüzde 25.4, MHP yüzde 10.1, Türkiye İşçi Partisi yüzde 1.76, SOL Parti yüzde 0.14 ve Türkiye Komünist Partisi yüzde 0.12 oy aldı. DEP ve DEM’i sosyalist olarak saymıyorum. İçinde bir kısım dost-arkadaş var ama onlar sosyalist mücadele değil etnik milliyetçilik mücadelesi vermekteler ne yazık ki. Asimile olmaları çok üzücü.
Türkiye İşçi Partisi yaklaşık 956 bin oy alırken, Türkiye Komünist Partisi yaklaşık 64 bin oyda kaldı.
Bu rakamlar sosyalist partilerin seçimlerdeki sınırlı gücünü gösteriyor. Ancak sosyalist veya emek yanlısı bütün seçmenlerin yalnızca bu partilere oy verdiği sonucunu çıkarmak yanlış olur. Sosyal demokrat partilere, Kürt siyasi hareketine ve farklı muhalefet partilerine oy verenler arasında da sosyalist görüşlü insanların olduğunu yukarıda yazmıştım zaten.
Asıl sorun, sosyalist düşüncenin toplumdaki bütün etkisinin sandıktaki küçük partilerin oylarıyla ölçülüp ölçülemeyeceğidir. Nicelik mi nitelik mi? Sandık sonuçları nitelik falan tanımıyor, sayısal tanıyor.
Bir sendikanın kazandığı toplu sözleşme, bir işçi direnişinin elde ettiği hak, bir mahallenin kamusal hizmet mücadelesi de siyasal etkinin parçası olabilir; bu küçümsenecek bir durum değildir.
Yine de seçim sonuçlarının gösterdiği önemli bir gerçek var. Türkiye’de sosyalist partilerin uzun mücadele geçmişi, geniş emekçi kitlelerle kalıcı bir seçim bağı kurmalarına yeterli olmamıştır. Bunun nedenini yalnızca devlet baskısında aramak eksik kalır. Sosyalist hareketin kendi örgütlenme biçimi, dili, bölünmüşlüğü ve toplumsal ilişkileri de eleştirel biçimde incelenmelidir. Sosyalistlerin aynı örgütlenme biçimini zamanın Refah ve Saadet partileri yaptılar ve bugünkü iktidarın altyapısını oluşturdular. Biz kaybettik.
İşçi neden patronuyla aynı partiye oy verir?
Bir fabrikada bin işçi ve bir patron bulunduğunu düşünelim.
İşçiler daha yüksek ücret ister. Patron ise işletmenin kârlılığını ve maliyetlerini dikkate alır. Ücret pazarlığında aralarında açık bir çıkar gerilimi olması kaçınılmazdır. Fakat seçim geldiğinde işçilerin önemli bir bölümü, patronun desteklediği siyasi partiye oy verebilir ki genellikle bizde bu böyledir.
Bu durum ilk bakışta çelişkili görünse de birkaç nedeni vardır.
Birincisi, işçi patronunu yalnızca kendisinden daha fazla kazanan biri olarak görmeyebilir. Onu kendisine iş sağlayan, fabrikanın kapanmasını önleyen, ekonomik risk alan bir girişimci olarak da değerlendirebilir. Yani patronuna şükrediyordur kendisinin karnını doyurduğu için. Burada kader-kısmet duyguları da başroldedir.
İkincisi, işçi bugünkü konumunu kalıcı görmeyebilir. Bir gün kendi işini kurmayı, küçük bir işletme sahibi olmayı, ekonomik bakımdan yükselmeyi hayal edebilir. Böylece bugünkü sınıfsal konumuyla değil, gelecekte ulaşmayı umduğu toplumsal konumla özdeşleşebilir. Böylece patrona düşman olmanın kendisine düşman olmak anlamını taşıyacağından tepkisini pekâlâ yumuşatabilir.
Üçüncüsü, işçi işini kaybetmekten korkabilir ki haklıdır. Bu korku özellikle işsizliğin yüksek, sosyal güvencelerin yetersiz, sendikal örgütlenmenin zayıf olduğu toplumlarda belirleyicidir.
Güvencesiz bir işçi için ekonomik düzenin köklü biçimde değişmesi, daha iyi bir gelecek umudunun yanında belirsizlik anlamına da gelebilir.
Dördüncüsü, siyasal tercihler yalnızca ücret düzeyiyle ilgili değildir. İşçi, patronuyla aynı dine inanabilir, aynı milliyetçi değerleri paylaşabilir veya aynı siyasi lideri ülkenin geleceği için güvenilir bulabilir.
Batı Avrupa’daki 15 ülkede yapılan seçimleri inceleyen bir araştırma, yeniden dağıtım politikalarından yararlanabilecek bazı seçmenlerin, dini kimlikleriyle ilişkili ekonomik ve ahlaki tercihleri nedeniyle bu politikaları savunan partilere yönelmediğini ortaya koymuştur.
Buradan şu sonuç çıkıyor: Sınıf çıkarları siyasal davranışın önemli bir unsurudur, fakat tek belirleyicisi değildir. Üstelik bir seçmenin kendi çıkarını nasıl tanımladığı da siyasal mücadelenin konusudur.
Sosyalistler işçiye yalnızca ekonomik çıkarını anlatmakla yetinemezler. İşçinin güvenlik, aidiyet, saygınlık ve gelecek beklentilerini de anlamak zorundadırlar.
Dünyadan örnekler, yoksulların sağ partilere yönelmesi yalnızca Türkiye’ye özgü değil.
Amerika Birleşik Devletleri’nde işçi sınıfının milyarder bir lidere yönelmesi başlı başına bir vakadır.
Donald Trump’ın seçim başarıları, çağdaş siyasetin en dikkat çekici örneklerinden biridir.
Trump, büyük servet sahibi bir iş insanı olmasına rağmen, özellikle üniversite eğitimi almamış beyaz seçmenlerin önemli bir bölümünün desteğini kazanmış popülist bir liderdir.
2024 başkanlık seçimlerinde üniversite diploması bulunmayan beyaz seçmenlerin yaklaşık yüzde 66’sı Trump’ı desteklemiştir. Ancak bu seçmenlerin tümünü düşük gelirli işçi saymak doğru değildir. Aynı seçimde siyah ve Latin kökenli emekçi seçmenlerin tercihleri farklılaşmıştır. Hatta göçmen karşıtı olmasına rağmen yurttaşlık almış göçmenlerden bile destek almıştır.
Trump’ın siyasal başarısının önemli unsurlarından biri, ekonomik sıkıntıları ulusal kimlik ve kültürel kayıp duygusuyla birleştirebilmesidir. Yeniden büyük Amerika hayali! Bütün faşist tipler aynı yoldan gidiyorlar. Göçmen karşıtlığı, İslamofobi ve sürekli korku enjekte etmesi seçmeni etkilemiştir.
Sanayisizleşme nedeniyle işini kaybeden, yaşadığı kentin eski ekonomik canlılığını yitirdiğini gören, toplumsal konumunun gerilediğini düşünen seçmenlere yalnızca ekonomik büyüme vaat etmemiştir. Onlara ülkelerinin yeniden güçlü olacağına ilişkin bir hikâye sunmuştur. Bu yüzden de başkalarının toprağını ve kaynaklarını faşistçe istemektedir.
Bu hikâyede göçmenler, küreselleşme, dış ticaret ve siyasi seçkinler önemli yer tutmuştur.
Trump’ın uyguladığı politikaların farklı gelir gruplarına etkileri ayrıca incelenmelidir. Ancak seçim başarısının gösterdiği şey açıktır ki yoksullar çözümü mutlaka sosyalist veya yeniden dağıtımcı politikalarda aramamaktadır. Bazen kendilerine kaybettikleri toplumsal saygınlığı geri vereceğini söyleyen liderlere yönelmektedirler. Hitler’de olduğu gibi.
İngiltere: İşçi Partisi’nin işçi bölgelerini kaybetmesi
İngiltere’de İşçi Partisi, tarihsel olarak sendikalarla ve sanayi işçileriyle güçlü ilişkiler kurmuştu. Fakat 2019 genel seçimlerinde Muhafazakâr Parti, yıllarca İşçi Partisi’ne oy vermiş sanayi bölgelerinde önemli başarılar kazandı. Bu bölgeler İngiliz siyasetinde Kızıl Duvar olarak biliniyordu.
Araştırmalar, bu değişimin yalnızca Brexit referandumundan kaynaklanmadığını, İşçi Partisi ile geleneksel işçi seçmenleri arasındaki bağın daha önceki yıllarda da zayıfladığını gösteriyor. Buradaki tarihsel ders önemlidir. Bir parti, işçi sınıfının içinden doğmuş olabilir. Ancak zamanla onun gündelik hayatından, kültürel değerlerinden ve ekonomik beklentilerinden uzaklaşırsa tarihsel desteğini kaybedebilir.
İşçi sınıfı, hiçbir siyasi partinin doğal ve değişmez seçmen kitlesi değildir. Onu kazanabilen, iktidar seçeneği olabilir.
Hindistan: Yoksulluk, milliyetçilik ve sosyal yardımlar
Hindistan’da Narendra Modi’nin liderliğindeki Bharatiya Janata Partisi’nin (BJP) 2019 seçimlerindeki başarısı da benzer bir soruyu gündeme getirmiştir. Siyaset bilimci Christophe Jaffrelot’nun araştırması, daha önce BJP’ye görece mesafeli duran yoksul seçmenlerin 2019'da Modi’ye önemli ölçüde yöneldiğini göstermektedir. Bu tercihi yalnızca Hindu milliyetçiliğiyle açıklamak yeterli değildir.
Modi hükümetinin sosyal yardım, konut ve kamusal hizmet programları da seçmenlerin iktidarla kurduğu ilişkiyi etkilemiştir. Bu örnek, önemli bir yanılgıyı da düzeltir. Sermaye yanlısı ekonomik politikalar izleyen bir hükümet, yoksullara hiçbir maddi yarar sağlamayan bir hükümet olmak zorunda değildir.
Seçmen, ekonomik düzenin bütünüyle ilgili değerlendirme yapmak yerine, aldığı somut yardımı, eriştiği hizmeti veya yaşamında gördüğü iyileşmeyi esas alabilir. Sosyal yardımlar, kömür, kış gününde buzdolabı bizde belirleyici olmadı mı?
Brezilya: Tersinin de mümkün olduğunu gösteren deneyim
Brezilya’da Luiz Inácio Lula da Silva’nın liderliğindeki İşçi Partisi ise farklı bir örnek sunar.
Lula hükümetleri döneminde uygulanan Bolsa Família gibi gelir desteği programları, düşük gelirli kesimlerle İşçi Partisi arasındaki siyasal ilişkinin güçlenmesinde rol oynamıştır. Bu programların Lula’nın özellikle yoksul kuzeydoğu bölgelerindeki desteğiyle ilişkisi siyaset bilimi araştırmalarında ayrıntılı biçimde incelenmiştir.
Brezilya deneyimi, yoksulların her zaman sağ partilere oy vermediğini gösterir. Sol partiler de geniş halk desteği kazanabilir. Ancak bunun için yalnızca eşitlikçi bir söylem yeterli değildir. Toplumun hayatında karşılığı bulunan politikalar, güvenilir örgütler, liderlik ve uzun süreli toplumsal ilişkiler gerekir. Güvenilir liderlik de belirleyici olabiliyor.
Bu dört ülkenin deneyimlerinden çıkan ortak sonuç şudur:
Yoksulların siyasal tercihi önceden belirlenmiş değildir. Bu tercih, toplumsal koşulların ve siyasal mücadelenin içinde oluşur.
Türkiye’de din, milliyetçilik ve sosyal yardımların siyasal etkisi
Türkiye’deki durumu anlamak için üç önemli toplumsal olgu üzerinde durmak gerekir.
Bunlardan birincisi dindir.
Türkiye’de dini kimlik yalnızca bireysel inanç meselesi değildir. Aile ilişkilerinden dayanışma ağlarına, eğitimden gündelik yaşama kadar uzanan güçlü bir toplumsal aidiyettir. 2018 yılında yapılan bir araştırmaya göre tahmini olarak 30 tarikatın 400 kolu bulunduğu iddiası var. Ve bunlara 2.6 milyondan fazla insan bağlı görünüyor. Bu olağanüstü bir rakam ve seçimlerde belirleyici bir güce dönüşmüş durumdalar.
Sosyalist hareketin bazı dönemlerde din karşısında kullandığı dışlayıcı veya küçümseyici dil, dindar emekçilerle arasında mesafe oluşmasına neden olmuştur.
Elbette Türkiye solunun tamamını din karşıtı olarak nitelemek tarihsel bakımdan doğru olmaz. Dindar sosyalistler, inanç özgürlüğünü savunan sol hareketler ve dini çevrelerle dayanışma geliştiren emek örgütleri de vardır. Ancak bunlar kendilerini geniş kesimlere anlatmakta başarılı olamamışlardır.
Fakat geniş bir dindar seçmen kitlesinin zihninde sosyalizmle dinsizlik arasında kurulan tarihsel ilişkinin siyasal sonuçları açıktır. Soğuk savaş döneminde yapılan emperyalist propagandalar bu yönüyle başarılı olmuştur.
İkincisi, milliyetçiliktir. Türkiye’de ulusal kimlik, tarihsel güvenlik kaygıları ve devletin bütünlüğü meselesi güçlü siyasal belirleyicilerdir. Bunlar yurtsever değil milliyetçidir.
Sosyalist hareketlerin enternasyonalizm anlayışı, Kürt meselesine yaklaşımları ve devlet politikalarına yönelik eleştirileri bazı seçmenlerde güvensizlik yaratabilmektedir. Bu güvensizliğin bir bölümü propaganda ve önyargılardan, bir bölümü de gerçek siyasal görüş ayrılıklarından kaynaklanır.
Üçüncüsü, sosyal yardım ve yerel dayanışma ilişkileridir. Yoksul bir aile için düzenli sosyal yardım, belediye hizmeti veya ihtiyaç duyduğunda başvurabileceği bir kurum, soyut ekonomik programlardan daha somut bir güvence oluşturmaktadır. Bu nedenle sosyal yardımlar sayesinde “AKP Belediyeciliği” diye bir kavram türemiştir.
Burada bütün sosyal yardımları oy satın alma yöntemi olarak görmek yanlış olur. Sosyal yardım yurttaşlık hakkıdır ve farklı siyasi iktidarlar tarafından meşru biçimde uygulanabilir. Ancak yardımın hak olarak mı, yoksa siyasal iktidarın kişisel lütfu olarak mı algılandığı, seçmen davranışını etkilemiştir. Bunun bir oy avcılığı için olduğunu seçmen de bilir ama görmezden gelir.
Bu nedenle Türkiye’deki sosyalist hareket açısından asıl mesele, yoksulların neden yardım aldıkları partiye oy verdiğini küçümsemek değildir. Asıl mesele, yurttaşların sosyal haklarını siyasi sadakatten bağımsız, kalıcı ve güvenilir güvenceler olarak görebileceği bir siyasal düzenin nasıl kurulacağını tartışmaktır.
Sosyalistlerin kendi başarısızlıklarıyla yüzleşmesi gerekiyor mu?
Buraya kadar yoksul seçmenlerin neden sosyalist partilere yönelmediğini toplumsal koşullar üzerinden açıklamaya çalıştık.
Fakat yalnızca bu açıklamayla yetinirsek sosyalist hareketin kendisini sorgulama sorumluluğunu ortadan kaldırmış oluruz. Türkiye sosyalistlerinin yaşadığı baskılar gerçektir. Ancak baskıya uğramış olmak, her siyasal kararın doğru olduğu anlamına gelmez.
Sosyalist hareketin tarihsel olarak karşı karşıya kaldığı bazı sorunları açıkça tartışmak gerekir. Birinci sorun, örgütsel parçalanmadır. Türkiye’de birbirine yakın ekonomik görüşleri savunan sosyalist partiler ve örgütler, zaman zaman teorik ve tarihsel anlaşmazlıkları nedeniyle ortak siyasal hareket geliştirememiştir. Hatta bazen düşman bile olmuşlardır. “Solcu solcunun kurdudur” sözü işlemiş, amip gibi bölünmüşlerdir.
Bu ayrılıklar her zaman önemsiz değildir. Demokrasi, devlet, devrim, Kürt meselesi ve uluslararası siyaset konularında ciddi farklılıklar vardır. Ne yazık ki en asgari müştereklerde bile buluşmak çok çaba gerektirmektedir. Ancak küçük örgütlerin kendi aralarındaki tartışmaları, geniş emekçi kitlelerin günlük sorunlarının önüne geçtiğinde siyasal temsil kapasitelerinin zayıfladığını her zaman gördük.
İkinci sorun, kullanılan siyasal dildir. Toplumdan ve kitlelerden kopuk dil kullanılmaktadır. Üstenci bakış açısı, işçiye önderlik etme nobranlığı onu onlardan koparmıştır, ancak bizim sosyalistler bunu kabul etmezler.
Bir işçi düşük ücret, ağır çalışma koşulları ve borçlarıyla mücadele ederken, karşısına çıkan siyasi örgütün yalnızca karmaşık teorik kavramlarla konuşması etkili olmaz. Onu onun güncel sorunları ilgilendirir. Akşam eve nasıl ekmek götürecek?
Marx’ın eserleri kapitalist ekonomiyi anlamak için güçlü bir düşünsel çerçeve sunar bize. Ancak Marx’ın kavramlarını bilmekle emekçilerin hayatını anlamak aynı şey değildir. Bir tekstil işçisinin fazla mesai sorununu, bir kuryenin işgüvenliği talebini veya bir köylünün ürününü maliyetinin altında satmasını açıklayamayan sosyalist dil, teorik bakımdan ne kadar gelişmiş olursa olsun toplumsal karşılık bulmakta zorlanır.
Üçüncü sorun, toplumsal hayatın içinde kalıcı ilişkiler kurabilmektir. Bir siyasi partinin seçim döneminde fabrika önünde bildiri dağıtması ile yıllarca aynı işçilerin sorunlarıyla ilgilenmesi arasında büyük fark vardır. Sınıf siyaseti yalnızca seçim bildirgesi değildir. Sendika, kooperatif, mahalle dayanışması, kadın örgütlenmesi, işçi eğitimi ve yerel mücadeleler sınıf siyasetinin gündelik alanlarıdır.
Dördüncü sorun, demokrasi ve özgürlük konusundaki inandırıcılıktır. Sosyalist hareketin geçmişteki bazı uluslararası deneyimlerinde siyasal çoğulculuğun bastırılması, ifade özgürlüğünün sınırlandırılması ve tek parti yönetimleri önemli sorunlar yaratmıştır. Sosyalist demokrasi gelişememiştir.
Sovyetler Birliği’nin tarihi yalnızca sanayileşme, eğitim ve sosyal güvenlik kazanımlarından ibaret değildir. Siyasal baskılar, zorunlu çalışma kampları ve devlet şiddeti de bu tarihin parçasıdır. Ve bir de batının propagandası hiç küçümsenmeyecek kadar etkili olmuştur.
Bu deneyimlerin eleştirel biçimde değerlendirilmesi, sosyalist düşünceye düşmanlık olarak görülmemelidir. Şimdi bunu okuyup bana kızacaklar çıkacaktır ama onlara bir kez daha düşünmelerini tavsiye etmekten başka bir şey elimden gelmez. Israr eden olursa da “geçmiş olsun” der geçerim.
Çünkü eşitlik isteyen insanların aynı zamanda özgürlük, hukuk güvencesi ve yöneticileri değiştirme hakkı istemeleri bir çelişki değildir. Bir siyasi hareketin ekonomik adalet vaat etmesi, onun demokratik bakımdan otomatik olarak güvenilir olduğu anlamına gelmez.
Sosyalist hareketin inandırıcılığı, savunduğu geleceğin bugünden daha özgür ve daha adil olacağını gösterebilmesine de bağlıdır. Sosyalistlerin dünün eleştirisinin ışığında yeni bir yol önermeleri gerekmektedir. Belki de Çin modelini daha yakından incelemeliyiz ve geliştirilebilir (demokrasi ve çoğulculuk bakımından) olup olmadığına yeniden bakmamız gerekebilir.
Yoksulluk neden her zaman isyan üretmez?
Bu soru, meselenin belki de en derin yanıdır.
Marx’ın kapitalizm çözümlemesinden hareket eden bazı siyasal yorumlar, ekonomik koşullar ağırlaştıkça işçilerin sınıf bilincinin güçleneceğini ve sosyalist hareketlere yöneleceğini varsaymıştır. Peki, her zaman böyle midir?
Oysa tarih, bu ilişkinin zorunlu olmadığını göstermiştir. Çünkü kapitalizm bunalımlarıyla var olurken kendini yenileyecek alt sektörler ve iş alanları da geliştirmiştir. Bilgi ve bilişim teknolojileri, yapay zekâ yazılımları ve onun yarattığı alt sektörlerde kendi bunalımını ertelemeye açık kapı yaratmaktadır. Dünyada hiçbir yeni gelişme yok gibi davranamayız. Sosyalist düşünce kendisini revize etmek zorundadır. Aslında insanlık bir çıkış bunalımı yaşıyor ve ne yazık ki bugün yeryüzünde yaşayan hiçbir sistem onun derdine çare olamıyor. Tarihsel olarak sömürü ve sınıf kavramları yerinde duruyorsa da ona karşı üretilecek alternatif yönetim ve yaşam tarzı da kitleleri ikna etmek zorundadır. Yoksa daha çok birbirimize propaganda yapar ve yansıma odalarında çığırmaya devam ederiz.
Ekonomik krizler sosyalist hareketleri güçlendirebildiği gibi otoriter, milliyetçi veya aşırı sağ hareketleri de güçlendirebilir. 1929 Büyük Buhranı sonrasında Almanya’da yaşananlar bunun tarihsel örneklerinden biridir. Solu değil faşistleri güçlendirmiştir. Bugün Avrupa’da kısmi örneklerini de görmüyor muyuz? Irkçılık ve gericilik yeniden hortluyor. İnsanlığa ışık tutacak bir Avrupa ne yazık ki yok. Aydınlanma reformları geride kalmış ve içine kapanmış rejimler iktidar oluyorlar. Toplumlar çapsız liderlere yöneliyorlar.
İşsizlik ve ekonomik yıkım milyonlarca insanı etkilerken, sosyal demokratlar ve komünistler kadar Naziler de toplumsal destek kazanmıştır. Nazizm’in yükselişini yalnızca ekonomik krizle açıklamak mümkün değildir. Birinci Dünya Savaşı’nın sonuçları, antisemitizm, milliyetçilik, siyasal şiddet, demokratik kurumların zayıflığı ve muhafazakâr seçkinlerin tercihleri de belirleyiciydi. Küresel sermayenin faşizme desteği de unutulmamalıdır.
Ancak bu tarihsel deneyim, ekonomik sefaletin kendiliğinden ilerici siyaset üretmediğini açık biçimde göstermiştir. İlerici siyaset yüksek irade ile mümkündür. Toplumlar ya dibe çakılınca ya da çıkmaza düşünce birlikteliğini sıkılaştırıyorlar. Tam bu kırılma anında hangi hareket örgütlü ve öncülük edebilirse toplum da onu takip ediyor. Kurtuluş Savaşı da böyle değil miydi? Emperyalizmin işgali olmasaydı saltanat yıkılabilir ve laik bir cumhuriyetin kurulması için öncü liderliğin arkasında toplum bu kadar durabilir miydi? Bazen dibe vurmadan sıçrama yaşanamıyor.
Yoksulluk bazen dayanışma yaratır. Bazen korku yaratır. Bazen insanları örgütlenmeye yöneltir. Bazen de onları güçlü bir liderin korumasına sığınmaya iter. Yoksul ve geri kalmış toplumlarda güçlü liderlerin gölgesine sığınma refleksi daha çok görünür bir durumdur. Lider büyüdükçe halkın iradesi görünmez kalıyor. Ve burada liderin bilgisi, vizyonu gidilecek menzilin yönünü belirliyor.
Özellikle güvencesiz yaşayan insanlar için mevcut düzenin değişmesi, ekonomik kurtuluş umudunun yanında daha büyük kayıplar yaşama ihtimali olarak da algılanabilir. Bizde kişilerin kredi borçları, iş kaygısı ve güvencesizlik “daha kötüsü olur mu?” kaygısı nedeniyle seçmen değişimden korkmaktadır. Bir de gördüğü otoriterliği “güç” olarak algılıyor. Bu nedenle normal liderleri zayıf, devlet yönetmeyi bilmez görüyor. O yüzden sokakta sıkça duyduğumuz “Başka adam mı var ki?” lafı buna denk geliyor.
Siyaset bilimindeki bazı araştırmalar, sınıfsal oy verme davranışının zayıflamasının yanı sıra, alt gelir ve meslek gruplarında seçimlere katılmama eğiliminin de önem kazandığını göstermektedir. Demek ki ekonomik sıkıntı yaşayan herkes sağa yönelmiyor. Bazıları siyasal sistemin tamamından uzaklaşıyor. Son kamuoyu araştırmalarına bakınız. “Kararsız” ve “oy kullanmayacağım” diyenlerin oranının % 30’lar civarında olduğu söylenmektedir. Bu bunalımlı zamanlarda sosyalistlerin ve sosyal demokratların yönetime alternatif olamamaları hüzünlüdür.
Bu durum, sosyalist hareketin yalnızca sağ partilerle değil, siyasal umutsuzlukla da karşı karşıya olduğunu göstermektedir.
Marx’ın düşüncesi bugünü açıklamaya yetiyor mu?
Marx, kapitalizmin üretim ilişkilerini, sermaye birikimini, emek sömürüsünü ve sınıflar arasındaki çıkar çatışmalarını açıklamak için hâlâ önemli bir düşünsel kaynaktır. Antagonist çelişkiyi açıklamıştır ve bunu aşacak bir başka düşünce de çıkmamıştır.
Ancak günümüzün siyasal tercihlerini yalnızca üretim araçlarının mülkiyetine bakarak açıklamak mümkün değildir.
Marx’ın çözümlemesini Gramsci’nin hegemonya kavramıyla, Pierre Bourdieu’nün kültürel sermaye ve toplumsal yeniden üretim yaklaşımıyla ve çağdaş siyaset biliminin seçmen davranışı araştırmalarıyla birlikte değerlendirmek daha kapsamlı bir açıklama sunar.
Çünkü çağdaş kapitalist toplumda işçi sınıfı da kendi içinde farklılaşmıştır. Artık “zincirlerinden başka kaybedecek bir şeyi olmayan” bir sınıfla karşı karşıya değiliz. Bir sanayi işçisi, yazılım şirketinde çalışan ücretli, güvencesiz kurye, mevsimlik tarım işçisi, güvenlik, temizlik işçisi, emekli ve küçük çiftçi aynı ekonomik koşullarda yaşamaz. Hatta çıkarları bazı alanlarda çatışabilir.
Küçük çiftçi ürününü daha yüksek fiyata satmak isterken, kentli ücretli aynı ürünü daha ucuza almak isteyebilir. Bir fabrikada çalışan işçi, çevreyi korumak için üretimin sınırlandırılmasını işini kaybetme tehlikesi olarak görebilir. Çevreden çok onun yaşamsal gayesi belirleyici olabilir.
Dolayısıyla bütün emekçi kesimlerin çıkarlarının her konuda kendiliğinden örtüştüğünü varsaymak doğru değildir. Sömürü ve sınıf çeşitlenmiş, daha karmaşık hale gelmiştir. Sosyalist siyasetin karşısındaki teorik sorunlardan biri, farklı emekçi grupların kısa vadeli çıkarları ile ortak toplumsal hedefler arasındaki ilişkiyi kurabilmektir. Bu da büyük bir örgütlenme modeli demektir ki Türkiye’de hak getire.
Marx’ın düşüncesini günümüzde canlı tutmanın yolu, onu her soruya hazır cevap veren değişmez bir öğreti olarak görmek değildir. Onun kapitalizmi sorgulama yöntemini, değişen toplumsal gerçekliğe uygulayabilmektir. Marksizm dogma değildir. Değişen koşullara göre değişen çözümler sunmanın yöntemi olarak kullanılabilir. Yine de bu bizim çağımızın, Marksizm’i aşacak düşünceler üretemeyeceği anlamını taşımaz.
Türkiye’de yoksullar gerçekten hep aynı partilere mi oy veriyor? Buna bir bakalım.
Burada başlangıçtaki sorumuzun bir varsayımını da sorgulamalıyız.
Türkiye’de yoksul seçmenlerin tamamı veya sürekli olarak aynı siyasi partilere oy vermiyor. 31 Mart 2024 yerel seçimlerinde CHP’nin ülke genelinde birinci parti konumuna yükselmesi ve AK Parti’nin önemli oy kayıpları yaşaması, ekonomik memnuniyetsizliğin siyasal tercihleri değiştirebildiğini gösteren örneklerden biridir. Ancak CHP’nin oy kazanması, seçmenlerin sosyalizme yöneldiği anlamına gelmez. Çünkü CHP sosyalist bir parti değildir. İçinde ilerici unsurların varlığı, onun statünün bir parçası olduğu gerçeğini değiştirmez.
Burada iki ayrı meseleyi birbirinden ayırmak gerekir.
Birincisi, yoksul seçmenin mevcut iktidara karşı oy kullanmasıdır. İkincisi ise kapitalist ekonomik düzenin değiştirilmesini savunan bir siyasi programa destek vermesidir.
Bu iki tercih aynı değildir. Bir emekli, aylığının düşüklüğünden dolayı iktidara karşı oy kullanabilir. Fakat özel mülkiyetin sınırlandırılmasını veya ekonominin sosyalist biçimde örgütlenmesini istemeyebilir. Bir işçi sendikal haklarını savunabilir, fakat aynı zamanda serbest piyasa ekonomisinin sürmesini tercih edebilir. Çin modeline bir daha bakmak da yarar var.
Bu nedenle emekçilerin ekonomik talepleri ile sosyalist ideoloji arasında otomatik bir özdeşlik kurulmamalıdır. Her sosyalist emek haklarını savunabilir; ancak emek haklarını savunan herkes sosyalist olmak zorunda değildir. Sosyalist partilerin düşük oy oranlarını anlamak için bu ayrımın kabul edilmesi gerekir. İşte bizim kabullenemediğimiz açmazımız da tam burada yatıyor. Bize acı verebilir ama bu bir realite!
Asıl soru şu olmalı, sosyalistler halkı mı anlamıyor, halk mı sosyalistleri?
Türkiye sosyalist hareketinin geleceğini tartışırken en kolay açıklama, toplumun yeterince bilinçlenmediğini söylemektir. Cahil ve dinci kökenden gelen bu toplumun kabahatidir başımıza gelenler. Fakat bu açıklama, siyasal başarısızlığın sorumluluğunu bütünüyle seçmene yüklemek ve kendimizi temize çekmek anlamına gelmiyor mu? Vicdanımızı rahatlatacaksa onu da kabul edebiliriz!
Oysa bir siyasi hareketin görevi yalnızca doğru olduğuna inandığı düşünceleri açıklamak değil, toplumun farklı kesimleriyle ilişki kurabilmektir. Biz “halk” diye diye halktan kopalı çok oldu. Burada sosyalistlerin kendilerine sorması gereken bazı sorular var. Bir işçinin yalnızca ücretini değil, onurunu, ailesini, inancını, korkularını ve geleceğe ilişkin beklentilerini ne kadar anlıyorlar?
Bir köylünün toprakla kurduğu ilişkiyi, küçük mülkiyetini koruma isteğini ve ekonomik bağımsızlık arzusunu ne ölçüde dikkate alıyorlar? Bir emeklinin yalnızca gelirini değil, yaşamı boyunca bağlı kaldığı değerleri ve toplumsal aidiyetleri ne kadar önemsiyorlar?
Sosyalist hareketin kendisini toplumun üzerinde konumlandıran, halka sürekli bilinç götürmesi gerektiğini düşünen anlayışı ne kadar gerçekçi? Çünkü emekçiler yalnızca eğitilmesi gereken insanlar değildir. Kendi deneyimleri, bilgileri, çıkarları ve siyasal yargıları olan toplumsal öznelerdir. Onlarla kurulacak demokratik ilişki, yalnızca onlara bir şey anlatmayı değil, onları dinlemeyi de gerektirir ki bizim en çok yapamadığımız bir şeydir? Dinlemek. Çünkü biz en çok kendimizi severiz!
Sosyalist hareketin tarihi fedakârlıklarla doludur. Fakat fedakârlık, kahramanlık, eleştiriden muafiyet sağlamaz. Bir düşüncenin doğruluğuna inanmak başka şeydir, toplumun o düşünceyi neden benimsemediğini anlamak başka şey. Başımıza gelen tüm başarısızlığımızı küresel güçlere ve onların yerli iş birlikçilerine ciro etmek ne kadar doğrudur?
Siyasal başarısızlığı yalnızca dış güçlerle, sermayenin propaganda olanaklarıyla veya halkın bilinç eksikliğiyle açıklamak, sosyalist hareketin kendi sorunlarını görmesini engelleyen kör noktasıdır.
Sonuç olarak, yoksulların oyları değil, siyasal bilincin oluşumu sorgulanmalı
Marx, Louis Bonaparte’ın 18 Brumaire’i adlı eserinde insanların kendi tarihlerini yaptıklarını, fakat bunu kendi seçtikleri koşullar altında gerçekleştirmediklerini anlatır. Bu düşünce, günümüz seçmen davranışını anlamak için de önemlidir. İnsanlar oylarını kendileri verirler. Fakat bu tercihleri sınırsız bir özgürlük içinde, bütün bilgilere eşit biçimde ulaşarak ve toplumsal etkilerden bağımsız olarak oluşturamazlar.
Ekonomik koşullar, aile, eğitim, medya, din, kültür, örgütlenme deneyimi ve siyasal kurumlar, bu tercihlerin oluşmasında rol oynar. Yoksul bir insanın sermaye yanlısı bir partiye oy vermesi, mutlaka kendi çıkarlarını bilmediğini göstermez. Belki ekonomik çıkarını farklı tanımlıyordur. Belki daha önemli gördüğü başka değerleri vardır. Belki mevcut siyasi seçeneklerden hiçbirine güvenmiyordur. Belki ekonomik düzenin değişmesini istiyor, fakat sosyalist partilerin bunu başarabileceğine inanmıyordur.
Belki de değişimin bedelinden korkuyordur. Konfor alanından çoğu zaman çıkmak korkutucu olabilir. Bunu ben etrafımda çok insanda gördüm. Bilmedikleri şey şu; başarı ancak konfor alanından çıkanlara gelir. Siyasette de, ticarette de bu böyledir.
Bütün bu ihtimaller, sosyalist hareketin karşı karşıya olduğu sorunun yalnızca ekonomik değil, aynı zamanda siyasal, kültürel ve ahlaki olduğunu gösterir. Ahlaki olansa genellikle soyuttur. Türkiye’de sosyalistler uzun yıllar boyunca işçilerin, emeklilerin, köylülerin ve diğer emekçilerin hakları için mücadele etmiş, bu mücadelede ağır bedeller ödemiş, can vermişlerdir.
Bu tarihsel gerçek önemlidir. Ancak bir siyasi hareketin geçmişte haklı mücadeleler vermiş olması, bugünkü toplumun ona siyasal temsil yetkisi vermesini zorunlu kılmaz. Böyle düşünmek hayal kırıklığı yaratır.
Demokraside temsil, geçmişte ödenmiş bedellerin karşılığı olarak kazanılmaz. Her kuşakta yeniden kurulması gereken bir güven ilişkisidir. Sosyalistlerin karşısındaki en büyük mesele belki de budur. Bir tarafta kapitalizmin ürettiği eşitsizlikleri eleştiren köklü bir düşünsel miras, diğer tarafta bu eleştiriyi benimsemeyen milyonlarca emekçi bulunmaktadır.
Bu çelişkiyi çözmenin ilk koşulu, yoksulları suçlamaktan vazgeçmektir. İkinci koşulu, sosyalist hareketin kendi tarihini yalnızca kahramanlıklarıyla değil, hatalarıyla da değerlendirmesidir. Üçüncü koşulu ise insanların ekonomik çıkarları ile kültürel ve siyasal tercihleri arasındaki karmaşık ilişkiyi anlamaktır. Çünkü bir insanın yoksul olması, onun sosyalist olmasını ya da sosyalistleri takdir etmesini gerektirmez.
Bir insanın sömürülmesi, sömürünün nedenlerini mutlaka sosyalistlerin açıkladığı biçimde yorumlayacağı anlamına gelmez. Ve bir siyasi hareketin emekçiler adına konuşması, emekçilerin o hareketi kendi temsilcileri olarak göreceğini garanti etmez, bizim anlamak istemediğimiz yer de tam burası. Buradan hareketle başlangıçtaki soruyu yeniden sormak gerekiyor:
Yoksullar neden kendilerini savunanlara oy vermiyor?
Belki de soruyu daha doğru biçimde şöyle sormak gerekebilir:
Yoksulların haklarını savunduğunu söyleyen sosyalist hareketler, neden yoksulların büyük çoğunluğunu kendilerinin bu hakları gerçekleştirebileceğine inandıramıyor?
Bu soru yalnızca seçmenlerin bilincini değil, sosyalist siyasetin kendisini de tartışmanın merkezine yerleştirir. Ve belki de Türkiye sosyalist hareketinin bugün en çok ihtiyaç duyduğu şey, kendi geçmişinin haklılığına duyduğu güven kadar, bugünkü başarısızlıklarının nedenlerini sorgulayabilecek düşünsel cesarettir.
Çünkü tarihsel haklılık ile siyasal başarı aynı şey değildir.
Bir davanın haklı olması, o davanın halk tarafından benimseneceği anlamına gelmez. Haklılığı toplumsal güvene dönüştürmek, başlı başına bir siyasal mücadeledir. Biz kaybedeli çok oldu. Kazanmak için geleceğe yeni bir perspektifle bakmanın zamanı geldi de geçiyor bile… Umutla...
