Yoksullar neden kendilerini savunanlara oy vermiyor? [1]:
Yoksulluğun sandıktaki paradoksu
Türkiye'de ve dünyada sınıf bilincinin, siyasal tercihin ve sosyalist mücadelenin çelişkileri üzerine...
Bir işçi düşünün. Sabahın karanlığında evinden çıkıyor. Gününün büyük bölümünü, kendisine ait olmayan bir fabrikada, kendisinin belirlemediği koşullarda çalışarak geçiriyor. Ürettiği değerin yalnızca küçük bir bölümünü ücret olarak alıyor. Ay sonunda eline geçen para, ailesinin temel ihtiyaçlarını karşılamaya bile yetmiyor. Ama yine de kendisini bu hale düşüren partilere oy veriyor.
Bir emekli düşünün. Ömrünün otuz, kırk yılını çalışarak geçirmiş. Şimdi aldığı emekli aylığıyla kirasını, faturasını, mutfak masrafını karşılamaya çalışıyor. Her akşam TV’lerde, “Açım, kiramı ödeyemiyorum, faturalarıma aldığım maaş yetmiyor,” diyor ama yine de iktidar partisine oy veriyor.
Bir köylü düşünün. Toprağı kendisinin ama ürettiği ürünün fiyatını belirleyemiyor. Mazotu, gübreyi, tohumu pahalıya alıyor. Ürününü çoğu zaman aracının belirlediği fiyatla satmak zorunda kalıyor. Bazen ürünleri tarlada kalıyor, bazen nakliye araçlarında çürümeye bırakıyor, yine de köylerin çoğunda en çok oy iktidar partisine çıkıyor.
Bu üç insanın ortak bir özelliği var, yaşadıkları ekonomik güçlükler, yalnızca kişisel başarısızlıklarının değil, içinde bulundukları ekonomik ilişkilerin de sonucu. Geleneksel oy verme alışkanlıkları, dinsel değerler, bölgesel hemşericilik ve etnik köken dayanışması gibi etkenler de var.
Şimdi aynı insanları seçim sandığının başında düşünelim.
Kendilerine daha yüksek ücret, daha adil gelir dağılımı, sendikal özgürlük, kamusal sağlık ve eğitim, sosyal güvence vaat eden sosyalist ve sol partiler önlerinde duruyor. Bırakalım sosyalist partileri, yarım yamalak sosyal demokrat partiler olsun oy pusulasında. Buna karşılık, sermaye birikimini, özel mülkiyet ilişkilerini ve mevcut ekonomik düzeni büyük ölçüde koruyan partiler de var. ANAP, DYP, MHP, AKP ve diğerleri.
Fakat bu insanların önemli bir bölümü sosyalist partilere değil, düzenin devamından yana olan partilere oy veriyor. Öyle ki hırsla sandıkları patlatıyorlar nerdeyse!
İlk bakışta ortada büyük bir çelişki var gibi görünüyor.
İnsan neden kendi ekonomik çıkarlarına aykırı görünen bir siyasal tercihte bulunur? Seçmen mazoşist olabilir mi?
Daha da önemlisi, neden bu tercihini yıllarca ve inatla sürdürür? Yıllardır her türlü ekonomik krize, hukuksal ve yönetimsel açmazlara rağmen bu inat neden?
Bu sorunun yanıtını bulabilmek için yalnızca seçim sonuçlarına değil, toplumun nasıl düşündüğüne, nasıl inandığına, nasıl korktuğuna ve nasıl umut ettiğine bakmak gerekiyor.
Çünkü sandığa giden insan, yalnızca ekonomik çıkarlarının hesabını yapan bir varlık değildir. Aynı zamanda geçmişi, inançları, kimliği, korkuları, alışkanlıkları ve geleceğe ilişkin beklentileriyle karar veren toplumsal bir varlıktır. İnsan korkan, umut eden ve unutan hem güçlü, hem zayıf bir varlıktır.
Marx’ın düşüncesinin bugün de önem taşıdığı noktalardan biri tam burasıdır: İnsanların siyasal tercihlerini anlayabilmek için, onların içinde yaşadıkları maddi koşulları ve bu koşulların ürettiği toplumsal ilişkileri birlikte incelemek gerekir.
Marx'ın sorusu: İnsan kendi çıkarlarını neden göremez?
Karl Marx, 1859 yılında yayımlanan Ekonomi Politiğin Eleştirisine Katkı adlı eserinin önsözünde şöyle diyor:
“İnsanların varlığını belirleyen bilinçleri değildir; tersine, onların bilincini belirleyen toplumsal varlıklarıdır.”
Sanırım Türkiye sosyalistlerinin kavrayamadığı esas nokta da burada düğümleniyor.
Bu düşünce, siyasal tercihleri anlamak bakımından önemli bir başlangıçtır.
Marx’a göre insanın düşünceleri, içinde yaşadığı toplumsal ilişkilerden bağımsız değildir. Ancak bu, her işçinin zorunlu olarak sosyalist, her yoksulun da kapitalizm karşıtı olacağı anlamına gelmez. Bırakalım sınıfsal bilince sahip olmayı, çoğu kez apaçık kendini soyanların bile farkına varmaz. Çünkü bilgiden daha fazla algıyla karar verme alışkanlığı ve konforu onu teslim almıştır. Soru sormak onu yorar. Gerçeği görmek huzurunu kaçırır. Yolsuzluk yapanlara ses çıkarmaz, çünkü ona göre de paraya ulaşmak için her yol mubahtır. Dini inancı vardır ama ahlaka ihtiyaç hissetmez. Dünyanın hiçbir ülkesinde “çalıyor ama çalışıyor” sözünü duyamazsınız. Fon vurgunu için öfkelenir ama içten içe yapanları kıskanır.
Ayrıca insanların içinde yaşadıkları toplumsal koşullar yalnızca ekonomik ilişkilerden oluşmaz. Din, aile, eğitim, gelenek, milliyetçilik, medya ve devletle kurulan ilişkiler de bu koşulların parçasıdır.
Bir işçi, ekonomik bakımdan patronuyla karşıt çıkarlara sahip olabilir. Fakat aynı patronla ortak bir dini inancı, milliyetçi dünya görüşünü veya kültürel kimliği paylaşabilir.
Seçim sandığında ekonomik çıkarından önce bu ortak kimlik belirleyici olabiliyor. İşte sosyalist siyasetin karşılaştığı temel sorunlardan biri budur. Her şeyi ideolojiyle açıklamaya çalışıyoruz.
Ekonomik bakımdan aynı sınıfa mensup olmak, kendiliğinden ortak bir siyasal bilinç yaratmaz. Hatta bazen karşıtlığı daha çok doğurabilir. Bunun örneklerini sokakta veya çevremizde çokça görmüyor muyuz?
Marx’ın sınıf çözümlemesini mekanik biçimde yorumlayanların gözden kaçırdığı gerçek budur. Ve seçmen kavramlara değil kendi sorunlarını gören, anlayan, çözüm üretebileceğine inandığı oluşumlara gider. Ayrıca bizim seçmenimiz gücü ve zengini çok sever. Bu güç devletin kendisiyse daha da çok sever. Çünkü genlerindeki 600 yıllık tebaa kültürünü silip atamamıştır.
Bir insanın işçi olması, işçi sınıfının tarihsel çıkarlarını kavradığı anlamına gelmez. Kendi yoksulluğunun farkında olması da bu yoksulluğun nedenlerini doğru değerlendirdiğini göstermez.
Üstelik insanlar her zaman yalnızca bugünkü gelirlerini artıracak politikaları seçmezler. Çocuklarının geleceğini, ülkenin güvenliğini, dini değerlerini veya toplumsal düzenin korunmasını daha önemli görebilirler. İç terör veya savaş korkusu da büyük ölçüde kararlarını etkileyebilir. Bunun örneklerini yakın tarihimizde yaşamadık mı? Oy oranları düşen iktidar hemen dış düşmanlar, iç düşmanlar algısına sarılmıyor mu?
Bu tercihlerin bazıları yanlış bilgilere dayanabilir, bazılarıysa kişinin kendi değerleri açısından tutarlı olabilir ama bu sonucu değiştirmez. Dolayısıyla yoksul seçmeni yalnızca kandırılmış veya bilinçsiz olarak nitelemek, açıklanması gereken sorunu daha baştan yanlış tanımlamak olur. Arada bir sürpriz yaptığı da olmuyor değil yerel seçimlerde olduğu gibi.
Egemen sınıf yalnızca ekonomiye değil, düşünce dünyasına da egemen olmak ister, onun işi bu!
Marx ve Engels, Alman İdeolojisi adlı eserlerinde şu saptamayı yaptılar:
“Egemen sınıfın düşünceleri, her çağda egemen düşüncelerdir.”
Bu cümle, kapitalist toplumdaki siyasal iktidarın yalnızca fabrikalar, bankalar, şirketler ve toprak mülkiyeti üzerinden kurulmadığını anlatır. Kültür egemenliği de bir başka belirleyici konudur.
Egemenlik aynı zamanda insanların dünyayı nasıl anlamlandırdıkları üzerinde de kurulabilir.
Örneğin bir ülkede ekonomik eşitsizlik giderek büyürken, kamusal tartışmanın merkezine sürekli başka meseleler yerleştirilebilir. Ulusal güvenlik, dış düşmanlar, dini değerlerin tehdit altında olduğu düşüncesi veya geçmişin görkemli günlerine dönüş vaatleri. Bizde en çok kullanılan başlıklar din, dış düşmanlar ve bayrak. Bir ara Osmanlı’ya dönüş hayali vardı ama o da başlamadan bitti.
Böylece ekonomik sorunlar ortadan kalkmaz, fakat seçmenin öncelikleri, algısı değişebilir. Bir de buna iletişim araçlarını, medyayı etkin kullanan bir trol ordusu olan iktidar varsa değme keyfine.
İşçi, düşük ücretinden patronunu veya ekonomik politikaları sorumlu tutmak yerine, ülkenin dış düşmanlarını sorumlu görmeye başlayabilir. Fon krizinde bile bir milletvekili çıktı, İsrail’i, İngilizleri vs. suçlamaya başladı. Kaldı ki her ekonomik krizin günah keçisi de ya muhalefet, ya sokak eylemleri ya da hırsız aracılar denilerek esas sorumlu gözden kaybedildi. Bu algıyı yönetmek gerçekten beceri istiyor ki bizimkilerde fazlasıyla var.
Köylü, üretim maliyetlerinin artışını tarım politikalarının sonucu olarak değerlendirmek yerine, bütün sorunların geçici bir dış krizden kaynaklandığına inanabilir. O nedenle ithal et, ithal saman onu çok ilgilendirmedi! Mazot zamları tepkisi ise bulunan(!) petrol kuyuları avuntularıyla bilinmeze ertelendi.
Emekli, geçim sıkıntısına rağmen kendisini siyasi iktidarın temsil ettiği kültürel dünyanın bir parçası olarak görebilir. Çünkü liderlerinin zenginleşmesini kendisinin zenginleşmesi kadar haz verici görüyor ve bundan mutlu oluyor. Ahmet Necdet Sezer Cumhurbaşkanlığı bütçesini yılsonunda geri iade ettiğinde ne demişti bizim milletimiz; “Yemeyi bilmeyenden Cumhurbaşkanı mı olur?” Haksız sayılmazlar değil mi?
Burada dikkat edilmesi gereken nokta, insanların dini veya milli duygularının mutlaka yapay olduğunun söylenemeyeceğidir. Bu duygular gerçek ve güçlü toplumsal aidiyetlerdir, sosyalistlerin de esas anlamadıkları konu budur. Bütün mücadele tarihinde dinin belirleyiciliği ve toplum üzerindeki etkisi “yok gibi” davranıldı.
Siyasal iktidarların başarısı, çoğu zaman bu aidiyetleri ekonomik sorunlardan daha belirleyici bir siyasal tercihe dönüştürebilmelerindeki beceride yatar.
İtalyan düşünür Antonio Gramsci’nin hegemonya kavramı tam da bu noktada önem kazanıyor.
Gramsci’ye göre egemen sınıflar yalnızca zor kullanarak yönetmezler. Yönetilenlerin belirli ölçülerde rızasını da üretirler. Bir toplumsal düzen, kendi değerlerini toplumun ortak sağduyusu haline getirebildiği ölçüde güçlenir. Tıpkı bizde özgür seçimler, sandık ve adil yargı varmış gibi yapılıyor olması bunun kanıtı değil mi? Toplumsal rıza çok önemli! “Sen rızayı vermezsen, ben rızayı kayyum ve hapishaneler ile alırım,” deniliyor.
Kapitalizmin başarısı yalnızca insanların emeğini satın alabilmesi değildir. Bazen insanların, kendilerini yoksullaştıran ekonomik ilişkileri doğal, kaçınılmaz ve hatta yararlı görmelerini sağlayabilmesidir.
Ancak bu süreç hiçbir zaman mutlak değildir. Ekonomik krizler, grevler, toplumsal hareketler ve seçimler, egemen düşüncelerin sorgulanabildiğini de gösterir. Her ne kadar bizde bu eylemler sonucu çok değiştiremese de dünyada örnekleri yok değil.
Türkiye'de sosyalistlerin tarihsel bedeli ve sandıktaki karşılığı
Türkiye sosyalist hareketinin tarihi, yalnızca parti kuruluşlarının ve seçim sonuçlarının tarihi değildir.
Bu tarih aynı zamanda yasakların, tutuklamaların, sürgünlerin, işkencelerin, idamların, öldürülen aydınların ve dağıtılan örgütlerin tarihidir.
1920'de Mustafa Suphi ve arkadaşlarının öldürülmesi, Türkiye komünist hareketinin başlangıç dönemindeki en ağır kırılmalarından biridir.
1951 TKP tutuklamaları, sosyalist örgütlenmenin uzun yıllar boyunca nasıl baskı altında tutulduğunun örneklerindendir.
1960’larda Türkiye İşçi Partisi’nin yükselişi, sosyalist düşüncenin parlamentoda temsil edilmesinin mümkün olduğunu gösterdi. TİP, 1965 seçimlerinde 15 milletvekili çıkardığı için önemlidir.
Ancak 1971 askeri müdahalesi, Deniz Gezmiş, Yusuf Aslan ve Hüseyin İnan’ın idamları, Mahir Çayan ve arkadaşlarının öldürülmesi ve 1980 askeri darbesi, sol hareketin örgütsel birikimine ağır darbeler vurdu. NATO ve emperyalizmin geriye baktığımızda başarılı olduğunu görüyoruz. Küresel güçler işlerini şansa bırakmıyorlar.
12 Eylül yalnızca sosyalist örgütleri dağıtmadı. Sendikal hareketi, üniversiteleri, dernekleri ve toplumun siyasal katılım kanallarını da yeniden biçimlendirdi. Örgütleri değil bireylerin düşünüş tarzını ve umudunu bile şekillendirdi.
Bir kuşağın örgütlenme deneyimi kesintiye uğradı. Siyasal faaliyet, geniş toplum kesimlerinin gözünde tehlikeli bir uğraşa dönüştü. Kitaplar silah gibi görüldü. Siyasal İslamcıların önü açıldı, serpilip geliştirildi.
Bu tarihsel bedel inkâr edilemez. Fakat burada rahatsız edici bir soruyla karşılaşıyoruz:
Bir düşüncenin savunucularının büyük acılar çekmiş olması, o düşüncenin toplum tarafından benimsenmesini neden sağlamıyor? Esas yanıtını aradığımız şey bu işte!
Çünkü siyasal mücadelede fedakârlık ile toplumsal temsil arasında otomatik bir ilişki yoktur.
Bir parti büyük bedeller ödemiş olabilir. Fakat seçmen, o partinin ülkeyi yönetebileceğine, kendi sorunlarını çözebileceğine veya iktidar olabilecek bir güç oluşturabileceğine inanmayabilir. Bizim yaşadığımız da bu zaten. Bir de siyasetin parayla yapılabildiğini de unutmamak lazım. Olanaklardaki ölçüsüz rekabetin hiç mi günahı yok!
2023 milletvekili genel seçimlerinin resmi sonuçları bu sorunu somutlaştırıyor.
14 Mayıs 2023 genel seçimlerinde AK Parti yaklaşık yüzde 35.6, CHP yüzde 25.4, MHP yüzde 10.1, Türkiye İşçi Partisi yüzde 1.76, SOL Parti yüzde 0.14 ve Türkiye Komünist Partisi yüzde 0.12 oy aldı. DEP ve DEM’i sosyalist olarak saymıyorum. İçinde bir kısım dost-arkadaş var ama onlar sosyalist mücadele değil etnik milliyetçilik mücadelesi vermekteler ne yazık ki. Asimile olmaları çok üzücü.
Türkiye İşçi Partisi yaklaşık 956 bin oy alırken, Türkiye Komünist Partisi yaklaşık 64 bin oyda kaldı.
Bu rakamlar sosyalist partilerin seçimlerdeki sınırlı gücünü gösteriyor. Ancak sosyalist veya emek yanlısı bütün seçmenlerin yalnızca bu partilere oy verdiği sonucunu çıkarmak yanlış olur. Sosyal demokrat partilere, Kürt siyasi hareketine ve farklı muhalefet partilerine oy verenler arasında da sosyalist görüşlü insanların olduğunu yukarıda yazmıştım zaten.
Asıl sorun, sosyalist düşüncenin toplumdaki bütün etkisinin sandıktaki küçük partilerin oylarıyla ölçülüp ölçülemeyeceğidir. Nicelik mi nitelik mi? Sandık sonuçları nitelik falan tanımıyor, sayısal tanıyor.
Bir sendikanın kazandığı toplu sözleşme, bir işçi direnişinin elde ettiği hak, bir mahallenin kamusal hizmet mücadelesi de siyasal etkinin parçası olabilir; bu küçümsenecek bir durum değildir.
Yine de seçim sonuçlarının gösterdiği önemli bir gerçek var. Türkiye’de sosyalist partilerin uzun mücadele geçmişi, geniş emekçi kitlelerle kalıcı bir seçim bağı kurmalarına yeterli olmamıştır. Bunun nedenini yalnızca devlet baskısında aramak eksik kalır. Sosyalist hareketin kendi örgütlenme biçimi, dili, bölünmüşlüğü ve toplumsal ilişkileri de eleştirel biçimde incelenmelidir. Sosyalistlerin aynı örgütlenme biçimini zamanın Refah ve Saadet partileri yaptılar ve bugünkü iktidarın altyapısını oluşturdular. Biz kaybettik.
(Devam edecek.)